انعطاف‌پذیری تکنیک روان‌کاوی | شاندور فرنتسی

تلاش‌هایم برای آنکه تکنیکی را که در روان‌کاوی‌هایم به کار می‌گیرم در دسترس دیگران قرار دهم، بارها مسئلهٔ فهم روان‌شناختی را پیش کشیده است. اگر چنان‌که بسیاری معتقدند، فهم فرایندهای روانی شخصی دیگر وابسته به استعدادی خاص، توضیح‌ناپذیر و در نتیجه انتقال‌ناپذیر، موسوم به شناخت سرشت انسان بود، هر تلاشی برای آموختن تکنیک من به دیگران بی‌حاصل می‌ماند. خوشبختانه واقعیت جز این است. از زمان انتشار «توصیه‌ها»ی فروید (۱۹۱۲ تا ۱۹۱۵) دربارهٔ تکنیک روان‌کاوی، نخستین مبانی پژوهش روشمند در ذهن را در اختیار داشته‌ایم. هر کس به خود زحمت دهد که از رهنمودهای استاد پیروی کند، حتی اگر از نبوغ روان‌شناختی برخوردار نباشد، می‌تواند تا اعماقی پیش‌تر تصورناشدنی در حیات روانی دیگران، اعم از بیمار و سالم، نفوذ کند. تحلیل لغزش‌های زندگی روزمره، رؤیاها و به‌ویژه تداعی‌های آزاد، او را قادر می‌سازد چیزهای بسیاری را دربارهٔ همنوعان خود بفهمد که پیش‌تر جز برای انسان‌هایی استثنایی دست‌یافتنی نبود. گرایش انسان به امور شگفت‌انگیز سبب می‌شود تبدیل هنر شناخت سرشت انسان به نوعی فن، با ناخشنودی روبه‌رو شود. به‌ویژه هنرمندان و نویسندگان ظاهراً آن را نوعی تجاوز به قلمرو خود می‌دانند و پس از ابراز علاقه‌ای اولیه، به‌سرعت آن را تکنیکی خشک و مکانیکی می‌شمارند و از آن روی برمی‌گردانند. این ناخشنودی ما را شگفت‌زده نمی‌کند. علم فرایندی است که در آن توهم‌زدایی پیوسته پیش می‌رود؛ امور رازآلود و معجزه‌آسا را با قوانینی عام و اجتناب‌ناپذیر جایگزین می‌کند که یکنواختی و گریزناپذیری‌شان ملال و ناخشنودی برمی‌انگیزد. با وجود این، شاید این نکته تا اندازه‌ای مایهٔ تسلی باشد که در بین دست‌اندرکاران این فن نیز، همچون هر فن دیگری، گاه هنرمندانی پدیدار می‌شوند که می‌توان از آنها انتظار پیشرفت و گشودن چشم‌اندازهای تازه داشت.

با این همه، از دیدگاه عملی، این پیشرفتی انکارناپذیر است که تحلیل به‌تدریج توانسته است ابزارهای پژوهش دقیق‌تر از این نوع را در اختیار پزشک و پژوهشگرِ دارای استعداد متوسط نیز بگذارد. تحولی مشابه در جراحی رخ داد؛ پیش از کشف بی‌حسی و روش‌های ضدعفونی، پرداختن به آن «هنر درمانگری» امتیاز معدودی از افراد برگزیده بود و در شرایط آن روزگار، هنر عمل‌کردن به‌سرعت، با ایمنی و با کمترین رنج، تنها در انحصار آنها قرار داشت. البته امروزه نیز هنرمندانی در تکنیک جراحی وجود دارند، اما پیشرفت‌های حاصل‌شده به هزاران پزشک با توانایی متوسط امکان داده است که فعالیت سودمند و غالباً نجات‌بخش خود را انجام دهند.

البته بیرون از قلمرو تحلیل روانی نیز تکنیکی روان‌شناختی پدید آمده بود؛ منظورم روش‌های اندازه‌گیری در آزمایشگاه‌های روان‌شناسی است. این نوع تکنیک هنوز رواج دارد و شاید برای برخی مقاصد ساده و عملی کفایت کند. اما تحلیل اهدافی به‌مراتب گسترده‌تر دارد: فهم موضع‌شناسی، پویایی و اقتصاد کل دستگاه روانی، بی‌آنکه به تجهیزات چشمگیر آزمایشگاهی متکی باشد، اما با ادعایی روزافزون نسبت به قطعیت علمی و، مهم‌تر از همه، با نتایجی قیاس‌ناپذیر و بسیار گسترده‌تر.

با وجود این، در تکنیک روان‌کاوی موارد بسیاری وجود داشته و هنوز هم وجود دارد که این تصور را پدید آورده است که عاملی فردی و به‌دشواری تعریف‌پذیر در آن دخیل است. علت اصلی این تصور آن بوده که در تحلیل، «عامل شخصی» ظاهراً جایگاهی بسیار مهم‌تر از آنچه در علوم دیگر می‌پذیریم، داشته است. فروید خود در نخستین نوشته‌هایش دربارهٔ تکنیک، این امکان را باز گذاشت که در روان‌کاوی برای روش‌هایی جز روش او نیز جایی باشد. اما این اظهار نظر به دوره‌ای تعلق دارد که هنوز دومین قاعدهٔ بنیادی روان‌کاوی صورت نهایی خود را نیافته بود؛ قاعده‌ای که بنا بر آن هر کس قصد دارد به تحلیل دیگران بپردازد، نخست بایستی خود تحلیل شده باشد. از زمان استقرار این قاعده، اهمیت عنصر شخصی‌ای که تحلیلگر وارد کار می‌کند پیوسته کاهش یافته است. هر کس به‌طور کامل تحلیل شده باشد و به شناخت و مهار کامل ضعف‌ها و ویژگی‌های اجتناب‌ناپذیر منش خویش دست یافته باشد، در مشاهده و درمان مواد خام روان‌شناختی یکسان، ناگزیر به نتایج عینی یکسان خواهد رسید و به‌تبع آن، شیوه‌های راهبردی و تکنیکی یکسانی را در برخورد با آن به کار خواهد بست. به‌روشنی احساس می‌کنم که از زمان وضع دومین قاعدهٔ بنیادی، تفاوت‌های تکنیک تحلیلی رو به محو شدن گذاشته‌اند.