نسخهٔ PDF این مقاله
سکوت روانکاو
The Silence of the Psychoanalyst
- نویسنده
- آندره گرین
- مترجم
- علی الوند
- انتشار اثر
- ۱۹۷۹- ۲۰۲۳
- حجم مقاله
- ۱۰,۸۰۰ واژه
خرید و دریافت فایل از طریق فروشگاه تداعی انجام میشود.
سکوت روانکاو
یکم
پاییز گذشته با گروهی از همکاران روانکاو دربارهٔ سکوت روانکاو گفتوگو کردیم. این گفتوگو نشان داد که سکوت نزد هر یک از ما میتواند تفاسیر گوناگونی داشته باشد. دو پرسش در ذهن من ماند:
–آیا میتوان برای سکوتِ روانکاو جایگاهی فراروانشناختی[1] قائل شد؟
–آیا اساساً چیزی تحت عنوان سکوتِ روانکاو وجود دارد؟
پاسخ دادن به پرسش نخست دشوار بود. پرسش دوم به زیر سؤال بردنِ وجود سکوت انجامید، چرا که روانکاو هرچند ممکن است ساکت و حتی گاه یکسره خاموش باشد، ولی این سکوت فضایی زنده است که همهٔ تداعیهای گوش دادنِ تحلیلی در آن حضور دارند. از این رو باید بین سکوت بهمثابهٔ چیزی حاکی از خلأ و سکوت بهمنزلهٔ بخشی از راهبردی که بر مزیتِ سخننگفتن استوار است تمایز قائل شد. میدانیم که بیون به روانکاوان توصیه میکرد که عاری از حافظه و میل باشند و بکوشند به حالتِ مطلوبِ تهیبودنِ درونی نزدیک شوند، تا اندیشههای برانگیخته از گفتارِ بیمار بتوانند پدیدار شوند. اهمیتِ این ملاحظه زمانی کاملاً روشن میشود که بدانیم گویندهاش نمایندهٔ گروهی از روانکاوان بود که به پرگویی شهرت داشتند. از این گذشته، توصیهٔ بیون سکوتکردن نیست، بلکه این است که روانکاو در آغاز هر جلسه خود را تا حد ممکن پذیرا نشان دهد تا بتواند هر مادهٔ خام تازهای را که بیمار میآورد بشنود.
اگر سکوت دو معنا داشته باشد -یکی ناظر به خلأ و دیگری ناظر به پرهیز از سخن گفتن- هر دو معنا در هر حال باید به کار فشردهٔ پردازشی مربوط باشند که روانکاو در جریان گوش سپردنِ خاموشِ خود انجام میدهد. دقیقتر اگر بگوییم، نزد بیون خلأ چیزی نیست جز یک نقطهٔ آغازِ اسطورهای.
در بین همکارانی که در این گفتوگو شرکت داشتند، دو گرایش مطرح شد. گرایش نخست، که آشکارا غالب بود، به دلایل فنی گوناگون و طبق همان قواعدی که بهطور کلاسیک در آموزش روانکاوی تدریس میشود، به قاعدهٔ طلایی سکوت وفادار بود. روانکاوانی که از این موضع دفاع میکردند، همگی در مورد ارزش تفسیر بهعنوان نیروی محرکِ بنیادیِ تحلیل، به نوعی تردید داشتند. بسیاری بر جنبهٔ مادرانهٔ انتقال، رابطهٔ همآمیخته[2]، تجربهٔ زیستهنشده و ناگفتنی تأکید میکردند؛ خلاصه، بر «سکوتِ مادر» بهعنوان وسیلهای برای تغییر. از نظر آنان تفسیر میتوانست راه را ببندد. در این زمینه دو حرف فروید ذکر شد: یکی دربارهٔ برابریِ سکوت با مرگ در اثر درونمایهٔ سه صندوقچه[3] (۱۹۱۳) و دیگری مربوط به مقالهٔ امر غریب[4] (۱۹۱۹) که حاکی از آن است که دربارهٔ سکوت چیزی نمیتوان گفت.
مدافعان سکوت بر ارزش تکنیکی نوعی خاموشی تأکید میکردند که انبوهی از افکاری را که نباید گفته شوند، در خود نگه میدارد؛ تا به تعبیر رایج «تحلیلشونده خودش تحلیل انجام دهد». گویی فضیلت سکوت در این ایده نهفته است که سکوتِ روانکاو میتواند نشانهٔ پذیرشی ضمنی و ارتباطی زیرکلامی[5] باشد؛ ارتباطی پیشاکلامی که مثل کاتالیزوری نامرئی عمل کند و به بیمار اجازه دهد معنای مطالبی را که ردوبدل شده است خودش دریابد. به این هم اشاره شد که، اگر فقط بخواهیم از شناختهشدهترین نمونهها نام ببریم، لکان و ناخت[6] (البته ناختِ پیش از دورهٔ پایانی کارش) هر دو مدافع سکوت بودند. موضع ناخت در این مورد منسجمتر به نظر میرسید، زیرا بر رابطهٔ پیشاکلامی و خاصیتِ ترمیمکنندهٔ سکوت تأکید میکرد. ولی لکان، در عین اینکه از «جنازهوار کردنِ»[7] روانکاو دفاع میکرد، باز هم نظریهاش را بر زبان متمرکز کرد؛ گویی کار بر زبان در نسبت سوژه با دال[8]، منحصراً در فرایند گفتار[9] و از خلال آن در انتقال صورت میگیرد. البته روانکاوی که سکوت میکند از تفسیر دست نمیکشد. ولی در این صورت روشن است که اقتصادِ تفسیر -که باید نادر، مختصر و کوتاه باشد- به موضعی غیبگویانه شباهت پیدا میکند. این ما را در نقطهٔ مقابل وینیکات قرار میدهد. او یادآور میشود که ما برای بعضی بیماران به سبب کاستیهایمان مورد استفاده قرار میگیریم؛ کاستیهایی که نماد کاستیهای آغازینِ محیطاند. ماجرا به این سادگی هم نیست، چرا که روزگاری بر خلاف این بر ضرورت ناکامکردن بیمار اصرار میشد. در واقع باید پرسش را به گونهای دیگر مطرح کرد: سکوتِ روانکاو باید برای کدام تحلیلشونده، در کدام جلسه و در کدام مرحله از روانکاوی واقع شود؟
گرایش دیگری هم در این جمع مطرح شد و با تکیه بر استدلالهای زیر این قاعدهٔ طلایی را به چالش کشید:
۱. فروید هرگز چنین قاعدهای را در مقالات تکنیکیاش مطرح نکرده است. آنچه از شیوهٔ کار او میدانیم نشان میدهد که او عموماً چندان هم ساکت نبود، هرچند با برخی بیماران سکوت میکرد؛ برای مثال میتوان به گروهی از روانکاوانِ انگلیسی استناد کرد که نزد او روانکاوی میشدند، همچنین به کاردینر (۱۹۷۷) که این را برای ما نقل کرده است. علاوه بر این، کسانی که با روانکاوانِ وینی کار کردهاند میتوانند گواهی دهند که آنها نه آنقدرها ساکت بودند و نه آنقدرها بیطرف.
۲. نمیتوان گفت که چنین قاعدهای مورد اجماع بوده است؛ برای مثال، دیدار با روانکاوانِ انگلیسی نشان میدهد که آنان، فارغ از سنتی که به آن تعلق دارند (آنا فرویدی، کلاینی یا مستقل)، اغلب مداخله میکنند.
۳. در کاربست معاصر روانکاوی، روانرنجوریهای کلاسیک نادرند. اگر خوشاقبال باشیم که یکی از آنان را در میان تحلیلشوندگانمان داشته باشیم، باز هم تحلیل او بسیار دشوار از آب درمیآید. در مقابل، کیسهایی که در آنها ویژگیهای خودشیفته غالب است، یا کیسهای مرزی، یا کسانی که اختلالات شدید شخصیت دارند، همگی نشان میدهند که سکوت روانکاو ثمربخش نیست. یا بیماران آن را تاب نمیآورند یا در تحلیل در وضعیتِ خودِ کاذب[10] مستقر میشوند. در این صورت، عملاً با این چند گزینه روبهروییم: یا پیش از آغاز روانکاوی این کاندیداها را تحلیلناپذیر تشخیص میدهیم و از پذیرش آنان برای روانکاوی خودداری میکنیم؛ یا روانکاو تحلیل را میپذیرد و درمان در ادامه قطع میشود؛ یا روانکاو با علم به اینکه آنچه در جریان است در واقع یک شبهروانکاوی[11] است، با تبانی کموبیش آگاهانه با ادامهٔ درمان موافقت میکند. امکان دیگری که باقی میماند اصلاح تکنیک است. در این صورت پرسش این خواهد بود: چه باید کرد؟ آیا این روانکاوی است؟ رواندرمانی است؟ بداههکاری یک سرهمبند؟ یا دستکاری[12]؟
اینها برای جایگاه فراروانشناختی سکوت چه تبعاتی دارند؟
دوم
موضع نظری و اصل پایهای که اتخاذ کردهام را اینطور میتوان تعریف کرد: سکوت روانکاو را فقط در چارچوب روانکاوی میتوان فهمید.[13] معنای آن نیز فقط در دلِ مجموعه شرایطی روشن میشود که این چارچوب به آن محدود میشود و پیشفرضهای روانکاوی، یا کاربستِ روشِ روانکاوانه در درمان روانکاوانه را میسازد.
از همین ابتدا باید یادآور شویم که سکوت روانکاو با دیگر پارامترهایی که وضعیت تحلیلی را تعریف میکنند پیوند دارد. برای مثال روانکاو در آغاز جلسه در معرض دید است اما در طول جلسه از نظر ناپدید میشود و در پایان جلسه دوباره در معرض دید قرار میگیرد؛ بیمار نیز در جریان تحلیل، در حالی که روی کاناپه دراز کشیده است و تحرکش محدود شده است در معرض این سکوت قرار میگیرد. این مجموعه شرایط، که سکوت نیز یکی از اجزای آن است، جریانِ پویایی از افکار[14] را برمیانگیزد که متوجهِ این ابژهٔ دستنیافتنیاند و با پیوستن به اندیشههای دیگری که ظاهراً با اندیشههای پیشین بیارتباطاند، به تحلیلشونده بازگردانده میشوند؛ در نتیجه سکوت همچون پسزمینهای است که در برابر آن نوعی تفکر تداعیگرانه[15] شکل میگیرد و از نظر نحوهٔ حرکت شبیه جریان آزاد انرژی عمل میکند؛ اگر گفتار بیمار، بهراستی زبان باشد، در روانکاو انبوهی از بازنماییها را بیدار میکند که در بسیاری موارد ترجمهٔ کلامیای برایشان وجود ندارد. همهٔ این ویژگیها –که برای روانکاو در تجربهٔ روزمرهاش چنان آشنا هستند که دیگر به آنها فکر نمیکند– ما را به یاد شباهتی با رؤیا میاندازند: همانطور که رؤیا نگهبان خواب است، روانکاو نیز نگهبان چارچوبی است که سکوت در آن پارامتر اصلی به شمار میآید. صورتبندیهای نظری وینیکات دربارهٔ چارچوب ناقصاند، زیرا معنای چارچوب بسیار فراتر از استعارهٔ مراقبتِ مادرانه است. چارچوب به ماتریسی نمادین میماند، ظرفی[16] که خودش نیز مظروف[17] است، و شرطی است برای شکلگیری معنا که خود به معنایی دیگر تعلق دارد.
نخستین ایدهای که میخواهم از آن دفاع کنم این است که کارکردِ سکوتِ روانکاو مستقل از میزان کلمات (یا اطلاعاتی) است که او در چارچوب تحلیلی وارد میکند. در واقع این کارکرد به سکوتی مربوط میشود که روانکاو در پاسخ تفسیریِ خود در قبالِ محتوایِ آشکارِ گفتار رعایت میکند. از این روست که روانکاو هرقدر هم پرحرف باشد، تحلیلشونده تقریباً همیشه احساس میکند که به اندازهٔ کافی حرف نمیزند و از آن مهمتر، اینکه احساس میکند به پرسشهایی که دارد پاسخ نمیدهد؛ یعنی این پرسشها از حیث محتوای آشکار بیپاسخ میمانند. وقتی تحلیلشونده احساس میکند روانکاو زیاد گفته است، این همیشه بدین معناست که روانکاو چیزی گفته است که تحلیلشونده نمیخواهد بشنود. آن تقابل گفتار سرشار و گفتار تهی[18] که در مورد تحلیلشونده صدق میکند، در مورد روانکاو نیز صادق است (لکان). روانکاوی که بسیار کم سخن میگوید ممکن است دهان باز کند و تنها گفتاری تهی بر زبان بیاورد. گفتارِ سرشار همواره (مستقیم یا غیرمستقیم) تفسیری است و سکوت یکی از فرمهایی است که این گفتار میتواند به خود بگیرد.
از آنجا که روانکاوی به رابطهٔ رانهها با ناخودآگاه میپردازد، گفتارِ ناخودآگاهِ تحلیلشونده در پیِ برانگیختن «کنشی ویژه»[19] (فروید) است. گفتار روانکاو استعارهای[20] از کنش است، ولی صرفاً استعاره است و باید فقط استعاره باشد؛ و این به آن معناست که محتوای آشکار باید از مسیر مستقیم خود منحرف شده و دگرگون شود. همین امر نارضایتی برخی تحلیلشوندگان را توضیح میدهد که به این تغییر مسیرِ تحمیلشده بر «کنشِ ویژه» واکنش نشان میدهند، یعنی کنشی که میتواند رانه را به ارضای خود برساند: «پس من باید چه کار کنم؟» این پرسش اغلب بخشی از چیزی است که من آن را «تفسیر متقابل» مینامم (عبارتی که با الهام از واژهٔ «انتقال متقابل» ساخته شده است) و منظورم پاسخ تحلیلشونده -هرچه که باشد- به تفسیر روانکاو است.
باید این را هم اضافه کرد که تفسیر نقطهٔ مقابل سکوت نیست، زیرا سکوت هم میتواند شکلی از تفسیر باشد. در چارچوب تحلیلی چیزی جز مدلهای مختلفی از تفسیر وجود ندارد. روزی یکی از بیمارانم به من گفت: «در حضور روانکاو اگر پایت هم به فرش گیر کند نمیتواند بیمعنا باشد.» احتمالاً اگر بگویم که چند جلسه بعد از آن پایش به فرش من گیر کرد (یا به اصطلاح، حسابی لغزش کرد[21]) تعجب نخواهید کرد. چه حرف بزنم و چه ساکت بمانم، همیشه معنایی دارد. هم برای روانکاو و هم برای تحلیلشونده، سؤال این است: «حالا که ناگزیر معنایی دارد و من باید از میان چند معنای ممکن یکی را انتخاب کنم، کدام درست است؟» بنابراین، سکوت برای تحلیلشونده، بسته به لحظههای یک تحلیل یا یک جلسه، میتواند یکی پس از دیگری این معناها را داشته باشد: همآمیختگی، علاقه همراه با توجه، خیرخواهی، همدستی، احترام به گفتار تحلیلشونده، موافقت («سکوت علامت رضاست»)، بیتفاوتی، خواب، طرد، و حتی میل به بیرون راندن روانکاو. پرسش این است که آیا بهتر است که بگذاریم رشته یا جریانِ فرافکنی همچنان پیش برود یا نشان دهیم که چرا این یا آن عاطفه[22]، این یا آن بازنمایی و نه یکی دیگر، در تجربهٔ تحلیلشونده پدیدار میشود: چه کسی دارد خطاب به چه کسی سخن میگوید، برای گفتن چه چیزی، چه وقت و کجا؟
بر اهمیت اقتصاد (economy) در گفتار روانکاو تأکید شده است. اما اقتصاد به چه معناست؟ بیتردید به معنای صرفهجویی (اما چه کسی قرار است صرفه ببرد؟)، ولی از این مهمتر، به معنای دگرگونی نیز هست؛ همانطور که ریشهشناسیِ آن در پیوند با « «oïkos nomia–قانونِ ادارهٔ خانوار– نشان میدهد. اگر این قانون، قانونِ غیبگویانه نباشد،[23] صرفهجویی به نظر کمخطرترین راه است: پرهیز از خطرِ ارتکاب یک اشتباه فاحش. بیون به من میگفت بیماری که نتواند روانکاوش را دست بندازد باید بسیار بیمار باشد. اقتصاد همچنین به معنای صرفهجویی در استفاده از وسایل نیز مورد تأکید قرار میگیرد؛ این ویژگیای است که یک راهحل ظریف همواره از آن برخوردار است. تئودور رایک به نقش مثبت عنصر غافلگیری اشاره کرده است؛ عنصری که همواره در تفسیر دگرگونکننده حاضر است. اگر در برابر تفسیرِ مقتصدانه، فرایندی تفسیری را در جریان یک جلسه دنبال کنیم، غافلگیری دقیقاً زمانی پدیدار میشود که پس از سه مداخلهٔ ظاهراً پیشپاافتاده و کاملاً قابلهضم، تفسیری غافلگیرکننده ارائه شود؛ تفسیری که میتواند سکوت را برانگیزد. این سکوت باید همیشه محترم شمرده شود زیرا از فرایندی از پردازش خاموش حکایت دارد. پارادوکسی –که مطمئنم بسیاری با آن مخالفت خواهند کرد– در این ادعا نهفته است که چارچوب تحلیلی گفتاری را تولید میکند که تفسیر، آن را با سکوتِ حاصل از نقطهگذاری متوقف میکند، و پس از آن تداعیها از سر گرفته میشوند. سکوتِ ناشی از پردازش، سکوتی مشترک خواهد بود که روانکاو بههیچوجه نباید آن را بشکند. وینیکات میگوید خودِ حقیقی[24] ساکت است و هرگز با تحلیلگر ارتباط برقرار نمیکند. سکوت روانکاو نیز همواره از خودِ ساکتِ او محافظت میکند؛ زیرا روانکاو هرقدر هم پرگو باشد، هرگز نباید دربارهٔ خودش، آنچنان که هست، سخن بگوید؛ و وقتی روانکاو نتواند از خودافشایی پرهیز کند، این خودافشایی هم همواره میتواند موضوع فرافکنی قرار گیرد.
کارکرد سکوت پیچیده است. این کارکرد در حفرهٔ گفتار بیمار جای دارد؛ سایهٔ این گفتار و وجه سلبی[25] آن است. وقتی که در بستر تداعی آزاد این کارکرد به روانکاو واگذار میشود، این واگذاری بهطور تمام و کمال انجام میشود. ولی این کارکرد در شکافهای گفتار نیز پراکنده است: در گسستِ پیوندهای گفتار و در فاصلههای خالیای که فرایند تداعی به آنها نیاز دارد. وقتی تحلیلگر سخن میگوید، فقط آنچه را که باید بگوید میداند: تفسیر برخاسته از کاری است که در شکافهای گفتار و در گسستِ تداعی، انجام گرفته است. تفسیر در جریان سخن گفتن، به صورت بداهه و در جریانِ چفتوبست زدنِ[26] عملِ بهزبانآوردن شکل میگیرد؛ کنشی که آنچه را شکافها از میانش بردهاند و از هم گسسته است دوباره درمیآمیزد و کنار هم میآورد. روانکاوی که قبل از بر زبان آوردنِ تفسیرهایش آنها را بهروشنی برای خود صورتبندی میکند، گرفتار نوعی وسواسیگری[27] خواهد شد که پیام ناخودآگاه (ناخودآگاهِ خودش) را انکار میکند، از جمله خطر لغزشهایی که هیچ فرصتی برای اصلاحشان باقی نمیماند. متوجه شدم که برخی از تفسیرهایم از نظر گرامری درست نبودند و چه بهتر که نبودند: از این طریق چیزی دربارهٔ انتقال متقابلم در اختیار بیمارم میگذاشتم و میگذاشتم گفتارم زنده بماند، بیآنکه پرداختِ پیشآگاهانه[28] آن را از ریشههای ناخودآگاهش جدا کند. تمام تفسیرها متعلق به پیشآگاه هستند، چرا که هم از شکلگیریِ فکر و هم از پروسهٔ به کلام در آوردن حاصل میشود؛ همانطور که ناخودآگاه فرایندی است که در آن بازنماییها و عواطف به هم پیوند داده میشوند.
کارکرد ساختاردهندهٔ سکوت روانکاو انکارناپذیر است. سکوت پسزمینهای را میسازد که شمایلهای فرافکنانهٔ[29] بیمار در برابر آن حرکت میکنند (یا به حرکت درمیآیند)، مرزبندی میشوند، نمایان میشوند و شکل میگیرند. میتوان آن را پیشدرآمد تفسیر دانست. با این حال، روانکاوان از دیرباز ناچار به پذیرش این بودهاند که بیمارانی هستند «که سکوت را تاب نمیآورند». ولی نتایجی که از این امر گرفته شده بهشدت محل تردید است. در واقع، به سبب نابسندگیِ آن تکنیکی که «کلاسیک» نامیده میشود، این بیماران عملاً از دایرهٔ رواندرمانی کنار گذاشته شدند. مکتب بریتانیایی برخوردی کاملاً متفاوت با آنان داشت و تکنیک تحلیلی خاص خود را پدید آورد. ملانی کلاین نقش مهمی در این تغییر داشت. ولی وینیکات نخستین کسی بود که تبانیِ میانِ روانکاو و بیمار را آشکارا به نقد کشید؛ وضعیتی که در آن هر دو احساس میکنند روانکاوی لنگلنگان پیش میرود، تا سرانجام روزی که به این نتیجه میرسند که تحلیل همچون آبی که از پشتِ مرغابی میلغزد، از روی تحلیلشونده سُر خورده و بیاثر مانده است. وینیکات میگوید، هرکسی از پس یک فروپاشی سایکوتیک برنمیآید. این گفتهٔ او دربارهٔ تبانی برایم تکاندهنده بود؛ تبانیای که خودم نیز مدتها در آن شریک بودم. تحلیلشونده درست مثل کودک ظرفیت شگفتانگیزی برای سازگار شدن دارد، حتی وقتی حال و روزِ بسیار پریشانی دارد. او هم مثل کودکان میتواند روانرنجوری یا روانپریشیِ خود را سالها در خفا بپروراند، در حالی که ظاهراً به قواعد زندگی پایبند است و حتی به نظر میرسد که در آن مشارکت دارد؛ تا اینکه ناگهان فرایند فروپاشی روانی آغاز میشود. مثل کودکی که در بازی از دفاعهای والدینش استفاده میکند، تحلیلشونده هم در رابطه با روانکاو همین کار را میکند و او را بیآنکه بداند در شکل نگرفتنِ روانرنجوریِ انتقالی[30] با خود همدست میکند. شاید دلیلش دقیقاً این است که روانرنجوریای وجود ندارد که به انتقال درآید، بلکه با یک «روانپریشی انتقالی»[31]، پیشروانپریشی، افسردگی یا وضعیت مرزی روبهرو هستیم.
آیا چنین ساختارهایی انتقالپذیر و تحلیلپذیرند؟ پاسخ بسیاری از روانکاوان منفی است.[32] آنچه برای من تردیدناپذیر است این است که این ساختارها انتقالِ متقابلِ روانکاو را، بهویژه در ارتباط با مسئلهٔ سکوت، به بوتهٔ آزمایش میکشند. سکوت روانکاو میتواند چنین وضعیتهایی را در جریان درمان ببلعد، یعنی روانکاوی را بیآنکه تکلیفِ مسئله روشن شده باشد به پایان برساند و ظرفیتی بیماریزا در تحلیلشونده برجا گذارد. این امر تحلیلشونده را در معرض فروپاشیِ بعدی قرار میدهد؛ از این رو است که با مواردی روبهرو میشویم که در آنها تحلیلشونده با همان روانکاو یا با روانکاوی دیگر، بارها وارد تحلیل میشود.
انسجامِ سهگانهٔ روانرنجوریِ کودکی، روانرنجوریِ بزرگسالی و روانرنجوریِ انتقالی، برای ذهنی که از بیرون به روند کار نگاه میکند رضایتبخش است. ولی آشوب روانپریشانهٔ بیساختار یا ساختارزدا[33]، خلأ ابژه[34]، رونوشتسازیهای خودشیفته[35]، زرهِ مزاجی[36]، پویاییهای مرزی؛ هیچیک از اینها احتمالاً در پسزمینهٔ سکوت روانکاو مجال ظهور نمییابند. به تعبیر بیون، پیوندها از پیش آشکار نیستند؛ رابطهٔ بین انرژی آزاد و انرژی قیدوبندزده شده[37]، که زبان عرصهٔ دگرگونی آن است، بیشتر به استعارههایی نظیرِ آتشفشان یا بیابان میماند. بار زیادی که بر دال[38] سنگینی میکند، ممکن است به نوعی شکافتِ هستهایِ معنایی[39] بینجامد. این تصاویرِ آخرالزمانی میتوانند به ما نشان دهند که روانکاو برای حفظِ زندگی آرامِ خود در برابر چه چیزهایی سپر میگیرد. هرچه باشد بیمار به جلساتش میآید، مرتب پولش را پرداخت میکند و بهندرت دست به خودکشی میزند؛ بهندرت هم سر از بیمارستان روانی درمیآورد. این همان چیزی است که من «جنون خصوصی»[40] مینامم؛ جنونی که فقط چارچوب آشکارش میکند، آن هم در لحظاتی که چارچوب ممکن است ترک بردارد، شکاف بخورد یا همچون ایگویی که فروید در مقالهٔ سال ۱۹۲۴ خود، «روانرنجوری و روانپریشی» (۱۹۵۱[۱۹۲۴])، از آن بحث میکند، دوپاره شود. در مواردی که بیمار روند روانکاوی را با گریز یا با کنشنماییِ[41] آسیبزننده به تحلیل قطع نمیکند، این ظرفیت سازگاری به جایی میرسد که بیمار در سکوت روانکاو خود را سازمان میدهد و در برابر آن سکوتی تلافی جویانه به خود میگیرد؛ سکوتی که در بازیای نمود پیدا میکند که لکان آن را «گفتار تهی» مینامد. در نتیجه روانکاو به چیزی بیاثر تبدیل میشود و زوج تحلیلی دچار ملال میشود. هیچ چیز کشندهتر از ملالِ خاموش روانکاو نیست. اینجاست که داوریهای ارزشی سر برمیآورند: «بیمار مناسب تحلیل نیست.» «او چیزی نمیفهمد!» اما خود روانکاو چه میفهمد؟
در این موارد، سکوت تحلیلگر دیگر زمینهٔ مناسبی برای بروز روانرنجوری انتقالی نیست، بلکه حاکی از کنار گذاشته شدنِ آن است. نپذیرفتنِ این وضعیت مرگبار برای خودم و برای بیمار بود که مرا به زیر سؤال بردنِ قاعدهٔ طلایی سکوت تحلیلگر واداشت.
سوم
خواندن جملات زیر در اثر «ساختها در روانکاوی» فروید شگفتآور است؛ متنی که در مقایسه با «روانکاویِ پایانپذیر و پایانناپذیر» ظاهراً از جنس آن نکتههایی است که آدم تازه بعداً به ذهنش میرسد[42]:
کار روانکاوی از دو بخش کاملاً متفاوت تشکیل میشود. این کار در دو مکان جداگانه پیش میرود و دو نفر در آن دخیلاند که به هر یک وظیفهای مشخص واگذار شده است. شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد که به چنین حقیقتِ بنیادینی خیلی قبلتر از این اشاره نشده است؛ ولی بیدرنگ روشن میشود که در این میان چیزی پنهان نمانده است: این حقیقتی است که همه از آن مطلعاند و بهاصطلاح بدیهی است و در اینجا فقط بر آن تأکید شده است و برای هدفی خاص، جداگانه مورد بررسی قرار گرفته است (۱۹۳۷b).
این همه احتیاط در سبکِ بیان چندان با سبک خود فروید جور در نمیآید. بلکه ممکن است این احتیاطها تلاشی ناکام برای پوشاندنِ دریافتِ بسیار دیرهنگامِ نکتهای باشند -هرچند دیر، ولی بهتر از هرگز. برای اینکه بفهمیم چرا بیانِ امری چنین بدیهی اینهمه به تأخیر افتاده است باید یک گام به عقب برداریم.
یکی از پرسشهای بنیادینِ روانکاوی به نسبتِ مدلهای نظری با کارِ بالینی مربوط میشود. این نسبت در مجموعه آثار فروید همیشه روشن نیستند. میتوان چهار دوره را از هم تفکیک کرد. دورهٔ نخست، دورهٔ آزمون و خطاست. از «مطالعاتی در باب هیستری» تا «تفسیر رؤیا» را دربرمیگیرد. کار بالینیِ فروید او را به سوی تدوینِ نخستین مدلِ کاملاً نظریاش سوق میدهد. حاصلِ «پروژه»ی ۱۸۹۵ و شکست آن است.
تفسیر رؤیا شروع دورهٔ دومِ شکلگیریِ یک مدل نظری و بالینی است. در طول پنج سال چهار محور تعریف میشود: رؤیا («تفسیر رؤیاها»)، انتقالِ سایکونوروزهای انتقالی («دورا»)، سکسوالیتهٔ کودکی («سه رساله در باب نظریهٔ سکسوالیته) و زبان ( جوکها و ارتباط آنها با ناخودآگاه).
شکاف مهمی که «پروژه» را از «تفسیر رؤیاها» جدا میکند این است که فروید با این اثر، بهطور ضمنی، نهفقط مدلی از دستگاه روانی بلکه مدلی از چارچوب تحلیلی را نیز ارائه میکند. معمولاً به این نکته اشاره میشود که موقعیت تحلیلی، که کشف فروید است – همانگونه که ناخودآگاه نیز کشف اوست – تا کنون فقط از منظرِ عملگرایانه توجیه شده است، حال آنکه رابطهای بدونِ شک اصیل و کاملاً بدیع میان دو انسان برقرار میکند. بنابراین، این فرضیه را مطرح میکنم: مدلی که در «پروژه» ارائه شده بود کنار گذاشته شد، زیرا مدلی بود که به عناصر ]یا محیط] گشوده بود. این مدل دربرگیرندهٔ دستگاه عصبی محیطی و مرکزی بود که روی هم، دستگاه عصبی پیکری را با دو سطحش –اولیه و ثانویه– میسازند. فروید به این مجموعه، سیستمی مرتبط با رانه را نیز اضافه میکند، و اصالت کارش نیز دقیقاً در همین نکته است که از همان ابتدا نمایان است. من این سیستم را استعاریسازیِ[43] دستگاه عصبی نباتی یا خودمختار، آنگونه که در ارجاعاتِ عصبشناختیِ زمانهٔ فروید مطرح بود، به نظامی دلالتگر برای بدنِ مرتبط با رانه میفهمم؛ و سرانجام سیستم زبان را نیز اضافه میکند که آن را در ارتباط با آفازی بررسی کرده است (۱۹۵۳ [۱۸۹۱]). هر یک از این سیستمها بر قوس بازتابی استوار است؛ همان قوسی که فروید در تفسیر رؤیاها هم به آن ارجاع میدهد و برای آن یک قطبِ گیرنده و یک قطبِ اثرگذار در نظر میگیرد: حس و حرکت در سیستم محیطی، ادراک و عمل در سیستم مرکزی، رانه و عاطفه در سیستمِ پیشسازِ زندگی رانهای [یا غریزی]، و ارسال و دریافت برای زبان. علم آن دوران خودآگاهی را عالیترین سطحِ یکپارچگی میدانست، چرا که فقط دو سیستمِ دستگاهِ عصبیِ پیکری را در نظر میگرفت و فعالیت روانی را حولِ رابطهٔ بین ارگانیسم و محیط پیرامون صورتبندی میکرد. فروید درمییابد که این دیدگاه کلیتر از آن است که بتواند به مرجعِ بنیادینی که در جستوجوی آن است دست یابد: مرجعی که بر فعالیتِ روانیِ درونی حاکم است.
این مرکززدایی از روان، بهسوی سیستم مشخصِ رانه–بازنمایی–عمل، فروید را وامیدارد تا مدل پروژه را تقلیل دهد، سیستمِ رابطهایِ مربوط به جهان بیرون را قربانی کند، گسست آگاهی و زبان را بپذیرد و پس از خنثی کردنِ همهٔ این پارامترها –اگر نگوییم حذف آنها– به نگاهی کاملاً واپسنگر و غیرمستقیم به جهان درونی رضایت دهد. این همان چیزی است که مدل فصل هفتمِ «تفسیر رؤیاها» نظریهپردازی میکند. فروید (۱۹۰۰) قطب ادراکی را میبندد (سوژه در خواب چشمانش را میبندد و «توهم» میکند»)، قطب حرکتی را از کار میاندازد (سوژه در خواب فلج است) و اجازه میدهد رویدادهای روانی که بهواسطهٔ کارِ رؤیا[44] از نو سازمان یافتهاند، مجال بروز پیدا کنند. از آن جزئیاتی که برای همه شناخته است میگذرم. فروید در این فرایند خود را در جعبهٔ سیاه خواب محبوس میکند؛ اما برخلاف رفتارگرایان، و بیشتر همسو با افلاطونیان (تمثیلِ غار)، زندگی روانیِ «حقیقی» را در هستهٔ آن بازشناسی میکند. او که در قلمروی رؤیاها هم نقشآفرین است و هم شاهد، رؤیاها را بیآنکه بفهمد تجربه میکند. بعد، در بیداری به یاد میآورد، تداعی میکند و با نگاهی تفسیری و گمانهزنانه، بین بقایای روز[45]، افکارِ پنهان[46] و آرزوی رؤیا پیوند برقرار میکند. همهچیز در اثرگذاریِ پسینیِ[47] آنچه پیشتر در رؤیا دیده شده است رخ میدهد؛ در فرایندی از فهم غیرمستقیم، که هدفش بازگشت به جایی است که «آن» بود (یا اید بود)، همانطور که تحلیلشونده در پیِ بازیابیِ گذشتهٔ ازدسترفته است.
اما نکتهٔ اساسی در مشابهتِ ضمنیِ مدل رؤیا و مدل چارچوب نهفته است. در جلسه قطب ادراکی بسته نمیشود، روانکاو در کل برای تحلیلشونده ادراکپذیر است (آن نوع از ادراک که از روی کاناپه ممکن است)؛ ولی این ادراکِ کلی بهواسطهٔ یکنواختیِ تکراریاش خنثی میشود، و روانکاو خود را بیرون از میدانِ دید تحلیلشونده قرار میدهد. قطب حرکتی هم بسته نمیشود، ولی کارکرد حرکتی با وضعیت درازکشیده محدود میشود. گفتارِ تداعیگرانه بین این دو قطب پیش میرود، در حالی که آگاهی پابرجاست. ولی فرض بر این است که سانسورِ اخلاقی و فکری نیز همانگونه که در رؤیا کاهش مییابد، کنار گذاشته شود. کنارِ هم قرار گرفتنِ این دو مدل، زمینهسازِ پیوندِ نظریه و عمل است. خوانشی دقیق از «تفسیر رؤیاها» از همان زمان نشانههایی از دیگر مؤلفههایِ مدلِ کامل را نیز آشکار میکند؛ یعنی انتقال، سکسوالیتهٔ کودکی و زبان، که فروید بعدها آنها را در آثاری که برشمردیم بسط داد. دورهٔ سوم با «فراسوی اصل لذت» آغاز میشود؛ جایی که بازآراییِ نظریهٔ متأخرِ رانهها صرفاً مقدمهای بر توپوگرافی دوم است؛ و این اغلب از نظر دور میماند که این توپوگرافی دوم از دوگانهی رانهٔ زندگی/رانهٔ مرگ جداییناپذیر است. ولی چیزی که بیش از همه برای من جالب است، بازنگریِ همزمانِ انتقال و رؤیاست. بازنگریِ اول روشن است: اجبار به تکرار؛ دومی ضمنی است و خود را در کابوسهای روانرنجوریِ تروماتیک نشان میدهد. سرانجام، فروید با معرفی اهمیت بازی، راه را برای بسطِ نظریِ بازی در اندیشهٔ وینیکات میگشاید و با ارجاع به نظریهٔ زبان که بازیِ آوایی «فورت–دا» آن را به نمایش میگذارد، پیشدرآمدی بر لکان میشود. اگر این بازی را در قالبِ تخریب–ترمیم بفهمیم، یعنی آن را فرایندی برای سوگواری در نظر بگیریم، شاید بتوان ملانی کلاین را نیز در افق دید. ولی به گمان من باید روی ورودِ سکوت به نظریه نیز تأکید کنیم: رانههای مرگ در سکوت عمل میکنند، همهٔ سروصدا از اروس میآید.
در حدفاصلِ بین فصل دوم و سومِ کتاب «ایگو و اید» لحظهٔ نظریِ تعیینکنندهای را میتوان مشاهده کرد. فروید در فصل دوم، با تکیه بر فرایندهای قابل مشاهده در روانکاوی، روابط میان خودآگاه–پیشآگاه–ناخودآگاه ( (Cs–Pcs–Ucsرا با تمرکز بر پیوندهای بین چیز–بازنماییها و کلمه–بازنماییها[48] به دقت بررسی میکند؛ ولی این فصل را با صورتبندیِ ایگو بهمثابهٔ سطح، یا فرافکنی یک سطح میبندد: یعنی ایگو بهمثابه ایگویی بدنی. وقتی به فصل بعد میرسد، این خط فکری را قطع میکند تا وارد یک میدانِ نظریِ تازه شود که در آن ارجاع به ابژه مطرح میشود. او بر مبنای ساختاری بهغایت عاطفی – یعنی ملانکولیا – روابط بین جذبِ دهانی[49] و همانندسازی[50] را توضیح میدهد و تصادفی نیست که سراغ این عارضه میرود – عارضهای که تجلیِ نابِ رانهٔ مرگ است. ازاینرو میتوان نتیجه گرفت که فرایندهای توصیفشده در بسترِ سکوت رخ میدهند.
دورهٔ پایانی از نظر من با اذعان به شکست –یا دستکم با دعوت به فروتنی– مشخص میشود. در اینجا به آثار پایانی فروید اشاره میکنم؛ آثاری که انگار میراث او برای روانکاوی و اندیشهٔ غربی هستند: «روانکاوی پایانپذیر و پایانناپذیر»، «موسی و یکتاپرستی» و «رئوس مطالب روانکاوی». با اینکه حاصلِ کار از لحاظ نظری تعیینکننده است ولی نتایج در کار بالینی ما را به فروتنی دعوت میکنند. مدل او در جهتِ نوعی سرشتگراییِ رانهها، تروماهای اولیه و دفاعهای مرتبط با آنها و دگرگونیهای تقریباً بازگشتناپذیرِ ایگو تحول مییابد. توجه از سرکوب به دوپارهسازی میرود. روانپریشی به تهدیدی بیش از آنچه انتظار میرفت بدل میشود. به نظر میرسد روانکاوی با تکیه بر پایههایی استوارتر، محدودتر شده است. و با این همه، فروید هرگونه مصالحه بر سر اصول را در حوزهٔ تکنیک رد میکند؛ چنانکه اختلافاتش با فرنتزی و رنک گواه آن است.
میدانیم پس از آن چه رخ میدهد: آنا فروید، به پشتیبانی هارتمن؛ ملانی کلاین (که تبار فکریاش به فرنتزی و آبراهام میرسد)؛ نوکلاینیسمِ بیون (که میکوشد ملانی کلاین و فروید را، بیآنکه از مسیر آنا فروید بگذرد، به هم نزدیک کند)؛ میانجیگری وینیکات؛ و نوفرویدیسمِ منطقی–زبانیِ لکان.
اگر فرضیهٔ پیوند رؤیا و چارچوب درست باشد، چنانکه من بر این باورم، به نظرم فروید برای حفظِ انسجامِ نظری میبایست درمییافت که تقابلی که از نظر اکتشافی ثمربخش است، تقابلِ میان زندگی روانیِ روزانه و شبانه است. این دیدگاهی است که دنیز برونشویگ و میشل فن آن را از منظری متفاوت با دیدگاه من، در کتاب «شب، روز» مطرح کردهاند. این مقاله که بر کارکرد ذهنی متمرکز است، احتمالاً ما را در مسیر درستی قرار میدهد.
به نظر من رؤیا، آنطور که فروید به پیروی از ارسطو ما را به این نتیجه رسانده است، صرفاً فعالیت روانیِ فرد خوابیده نیست. «روان در شب»[51] گسترهای وسیعتر و متنوعتر دارد، زیرا علاوه بر رؤیاها و کابوسها، رؤیاهای مرحلهٔ چهارم[52]، نشخوارهایِ ذهنیِ بیخوابی، خوابگردی و سرانجام رؤیای سفید[53] ب. لوین را نیز شامل میشوند؛ رؤیایی که من آن را از منظر توهمِ منفی[54] میفهمم.
پیامد آن ظهور مدلی تازه از رابطهٔ میان بیداری و خواب است که یادآورِ هراکلیتوس است، و همزمان مدلی تازه از روابط میان روانرنجوری و روانپریشی (با این توضیح که اصطلاحِ دوم را باید در معنایِ وسیع آن فهمید). همچنین، سکسوالیته هم دیگر آن مرجع اصلی در موردِ کودک نیست. باید آن را در نسبت با جفتی که در کنار رانههای تخریب میسازد و، طبعاً، در نسبت با ابژه و ایگو بازنگری کرد. به هر روی، به نظر میرسد که اگر بخواهیم برای پیوند زدن بین نظریه و کار بالینی، بالین را نظریهپردازی کنیم، باید منطقِ دوتایی را جایگزینِ منطقِ تکعنصری کنیم. همتای زوج تحلیلی در چارچوب، زوجی است که متشکل از نوزاد-کودک و والدِ سخنگوست.
میتوان آن را در نسبت با دوگانهٔ مادر–کودک دید، مشروط بر آنکه پدر را نیز در غیابِ این رابطه جای دهیم. همانطور که لکان یادآور شده است، عقدهٔ ادیپ همچنان شرطِ ساختاردهنده–ساختیافتهٔ نظریه و کار بالینی است.[55] مفهوم پیشاادیپی[56] به لحاظِ نظری قابل دفاع نیست.
چهارم
در موقعیت تحلیلی میتوان انواع مختلفی از تعامل بین بیمار و روانکاو را در چارچوب تحلیلی از یکدیگر متمایز کرد:
۱. آنچه بیمار میگوید.
۲. آنچه بیمار دربارهاش سکوت میکند، نمیگوید و میداند.
۳. آنچه بیمار دربارهاش سکوت میکند، نمیگوید و نمیداند.
۴. آنچه بیمار نمیتواند بشنود یا تصور کند.
۵. آنچه روانکاو میگوید.
۶. آنچه روانکاو دربارهاش سکوت میکند، نمیگوید و میداند.
۷. آنچه روانکاو دربارهاش سکوت میکند، نمیگوید و نمیداند.
۸. آنچه روانکاو نمیتواند بشنود یا برایش ناشنیدنی است.
چنین صورتبندیای چندین مزیت اکتشافی دارد:
۱. سکوت و گفتار در هر یک از دو طرف به هم وابسته و پیوستهاند.
۲. گفتار نادانسته معنایی ناخودآگاه را منتقل میکند، در حالی که سکوت بسیار مبهم است، زیرا سکوت بر آنچه بیمار و روانکاو پنهان میکنند (اکراه)[57]، نمیدانند، و هر یک نمیتوانند بشنوند یا چیزی از آن به گوششان بخورد، سرپوش میگذارد.
سکوت فقط یک استراتژی نیست. سکوت میتواند از واژههای خاموشی سرشار شود که معنایی خودآگاه و ناخودآگاه دارند. میتواند از چیزهایی غیر از واژهها نیز سرشار شود، ولی همچنین میتواند از ناشنیدنیهای غیرقابل شنیدن هم تشکیل شده باشد. در اینجا دیگر با سوءتفاهم سروکار نداریم، بلکه با نوعی خاموشی (یا خلأ) شنیداری روبهروییم. این خاموشی میتواند یا به بیمعنایی[58] بینجامد یا به معنایی غیرقابل گفتن منتهی شود؛ معنایی که باید کارا باشد، هرچند به صورتی که ظاهرِ بیمعنایی به خود میگیرد؛ یعنی نه به شکلِ بیانسجامی[59]، بلکه به صورتِ معنایی که قوانین معنا از درکِ همهٔ وجوهِ آن عاجزند.
در عینِ اینکه کوشیدیم سکوت و کلمات (و دالهای غیرکلامی) را به هم پیوند دهیم، باید اضافه کنیم که کیفیت و کارکرد سکوت، بسته به نوعِ گفتارِ بیانشده، از نگاهِ تحلیلشونده و روانکاو با هم متفاوت است. به بیان دیگر، بین ویژگیهای کارکرد ذهنی و مضامینی که پرداختن به آنها بر عهدهٔ روانکاو است، و آنچه روانکاو در پاسخ به گفتار بیمار تجربه میکند، پیوندی تنگاتنگ وجود دارد: خواه این تجربه بهصورت سکوتی بارور، ساختاردهنده و زایا (به همان معنا که از دستور زبان زایشی سخن میگوییم) باشد، یا برعکس، سکوتی باشد سنگین، بهشدت بارگذاریشده از نظر رانهای، فرافکنانه یا همآمیخته؛ یا در آخر، سکوتی بیجان، زائلشونده و مرده. تحلیلشونده نیز ممکن است بسته به نگرشِ تفسیریاش سکوت روانکاو را به شیوهای مشابه تجربه بکند.
در وضعیتهای مرزی[60]، گفتار بیمار در ابتدا به طرزی فاقدِ بازنمایی، آشوبی عاطفی بر روانکاو تحمیل میکند و این امر به ظهورِ یک بازنمایی یا مجموعهای از بازنماییهایی در ذهن روانکاو میانجامد (ظهور، در آن معنایی که زیستشناسان از آن مراد میکنند)؛ این بازنمایی یا بازنماییها حاصل کاری است که پیوندِ روان با بدن، روان را ناگزیر به انجام آن میکند. به نظرم میتوانیم این کار را با کاری مقایسه کنیم که در نظریاتِ جنسیِ کودکانه ریشه دارد. نمیشود جنسیت «نظری» باشد؟ این پرسشِ جالب و قابل تأملی است. به هر حال، سکوت شرطِ پیشینیِ برقراری پیوند میان انواع مختلفِ دالها، یا میان دالهای همنوع است. منظورم این است که سکوت فضای کاریِ بالقوهٔ روانکاو است، ولی تجویز اجباری آن بیفایده است و با بیشتر شدنِ تعداد کلمات روانکاو از بین نمیرود. «او میخواهد مرا به حرف بیاورد» این دیدگاهِ سوپروایزیای است که دارد درس پس میدهد؛ و خندهدار است. و وقتی به من میگویند: «زیاد حرف زدم، یا کم حرف زدم». ترجیح میدهم از خود بپرسم «آیا کوک حرف زده است یا ناکوک؟»؛ و این تنها پرسشِ بجاست. یا از خود میپرسم: «نمیشد این را جور دیگری گفت؟» یکی از منطقهای تفسیر این را ایجاب میکند که قبل از هر چیز به آن سروشکل بدهیم، نه اینکه کمحرفی را بهعنوان معیاری اقتصادی به کار بگیریم. سکوت میتواند بسیار پرهزینه باشد؛ شاید نه برای روانکاو –که به هر حال دستمزدش را میگیرد– بلکه برای خودِ تحلیل که همچون قراردادی نانوشته اما الزامآور پیش خواهد رفت: «تو لطفاً چیزی نگو، من هم قول میدهم چیزی نگویم و به کسی هم حرفی نزنم.» اوضاع از این قرار است که انگار باید موادِ خام تحلیلنشدهای را مهرومومشده بایگانی کنیم.
سکوت روانکاو نوعی مراقبه نیست، فرایندی برای شنیدن است، ولی این هم کافی نیست. توجه معلق یکنواخت صرفاً بُعدی بسیار محدود از برخوردِ روانکاو را به دست میدهد. حرف ما این است که سکوت معادلِ خوابِ روانکاو در بیداری است: او به گوشدادنِ خودش گوش میدهد و همزمان در فضایی که گفتار در آن شنیده میشود و یادآورِ فضایِ رؤیاست، تداعیهای شنونده پدیدار میشوند، همانگونه که کار رؤیا میکوشد تکهپارههای تصاویر را کنار هم قرار دهد. این فرایند پیش از شکلگیری و صورتبندیِ تفسیر رخ میدهد و نقطهٔ مقابلِ تجدیدنظرِ ثانویِ محتوای آشکار در ساخت رؤیاست. این امر باید ما را بر آن بدارد که به درک بهتری از گفتمانِ درونیِ روانکاو برسیم.
از آنجا که شرط لازم برای رشد این گفتمان درونی، گفتار تحلیلشونده است، این کارِ گفتمانیِ تحلیلشونده است که بر سکوتِ روانکاو حاکم است. به بیان دیگر، سکوتِ روانکاو به گفتارِ تحلیلشونده وابسته است، مگر آنکه گفتارِ تحلیلشونده از سوی مخاطبش شنیده نشود. این سکوت که به گفتمان درونی تحلیلگر چارچوب میدهد، میتواند بیثمر یا بارور باشد، میتواند سرچشمهٔ معنایی تازه یا تکراری، کشف یا دوبارهگویی باشد؛ و این بستگی دارد به اینکه روانکاو بتواند یا نتواند پلهای معناییای برقرار کند که او را از محتوای آشکار به محتوای پنهان هدایت میکنند. پرسش اینجا این است که آیا مفرد بهتر است یا جمع، زیرا در هر لحظه چندمعنایی[61]، یعنی کثرتی از معانی، در دسترس است –انبوهی از معانی که روانکاو میتواند بسته به انتخابهای نظریاش از میان آنها دست به انتخاب بزند؛ بسته به اینکه قاعدهٔ سطحی بودن را به کار میبندد یا ترجیح میدهد زبانِ بنیادینِ بیمار را مستقیماً در «اعماق» آن بفهمد و تفسیر کند. او ممکن است خود را با تکهپارگیِ تداعیهای هیستریک، وقفههای مدام و جداسازیِ عاطفیِ وسواسی، یکنواختی در افسردگی، عقلانیسازیِ تقویتشدهٔ پارانوئید و گسیختگیِ اسکیزوفرنیک روبهرو ببیند؛ همهٔ اینها مستلزم انتخاب راهبردهای تفسیری مناسباند. در مواردی که مکالمات حاکی از وجودِ حمله به پیوندهاست، سودمند است که بکوشیم رشتهای گفتمانی را در گفتوگویی رشتهبهرشته شکل دهیم؛ گفتوگویی که در آن گفتار تحلیلشونده و گفتار روانکاو در هم میتنند و تاروپور گفتاری مشبکی را میسازند. خطرِ این رویکردِ تفسیری وارد کردنِ اصطلاحاتی است که با محتواهای بیمار بیگانهاند. اینجاست که روانکاو باید قدری تخیل روانکاوانه از خود نشان دهد و مهمتر از همه، به جای ترجمهٔ محتواها بکوشد از بقایای گفتار بیمار استفاده کند، از تکهپارههایی که به جلسه راه نیافتهاند، واژههایی که قرار بوده به گوشهای ناشنوا برسند، تا آنها را در فضای بالقوهٔ[62] تازهای (وینیکات) کنار هم قرار دهد؛ فضایی که شکلش اغلب پارادوکسیکال است. بنابراین، سکوت روانکاو سکوتی پرزحمت است که در آن دستگاهِ روانی او به کار گرفته میشود.
در اینجا باید تصریح کنم که انتقاداتی که به نوعی از کاربستِ روانکاوانهٔ لکانمآبانه وارد کردهام (به سبب نظریهٔ نابسندهاش دربارهٔ زبان که حالا بدیلی برایش پیشنهاد کردم؛ نظریهای که از نظر من با روانکاوی سازگارتر است)[63] مرا با این وجود بر آن میدارد که یادآور شوم که توجه به کلماتِ بیماران باید بسیار بسیار دقیق باشد. واژهها در واقع مرزِ آنچه را میتوان به زبان آورد نشان میدهند و در نسبت با فانتزی، صورتِ دیگری از پیچیدگی را پدید میآورند.
این رویکرد میکوشد هرآنچه را که در گفتمان ناخودآگاه کلامیشدنی است گرد آورد، نه بیشتر، نه کمتر. این امر مستلزم نوعی پرداخت تفسیری است که در آن کاوش در زبان باید تا دورترین حد ممکن پیش برود. این فقط در صورتی پذیرفتنی است که مدلی هم برای زبانِ روانکاو ارائه دهیم. تبدیل رمزگان ضدزبانیِ ناخودآگاه به رمزگانِ زبانیِ پیشآگاه مستلزم کاری ساکت است که در آن کارکرد خودارجاعیِ زبان به کار میافتد. چنین رویکردی در واقع نباید به یک رویهٔ ثابت بدل شود؛ بلکه بسته به امکانات بیمار –و طبعاً روانکاو– تغییر میکند. از نظر من، در مورد تفسیر فقط یک قاعده وجود دارد. بهکار بستن این قاعده هم آسان است و هم دشوار: اینکه تخمین بزنیم بیمار از روانکاو چه چیزی را میتواند بشنود. شنیدن به معنای فهمیدن یا موافقتِ ضمنی نیست؛ همانطور که فروید اشاره میکند، اینکه تحلیلشونده تفسیر روانکاو را تأیید یا نفی کند اهمیت چندانی ندارد. در مقابل، مشاهدهٔ تفسیر متقابل، یعنی پاسخِ بیدرنگِ تحلیلشونده به تفسیرِ روانکاو بیشترین اهمیت را دارد.
اثر مثبت تفسیر را میتوان در چهار جمله خلاصه کرد:
– به آن فکر کرده بودم (اما پیش خودم نگه داشته بودم).
– همین حالا داشتم به آن فکر میکردم.
– هرگز به آن فکر نکرده بودم (همیشه میدانستمش).
– این مرا به فکرِ . . . میاندازد.
دو پاسخ نخست مربوط به وقتی است که روانکاو و تحلیلشونده به یک نقطه میرسند. این دو فقط یک معنا دارند: اینکه روانکاو و تحلیلشونده روی یک موج قرار دارند، بیآنکه این امر لزوماً به معنای رفع سرکوبی باشد. پاسخ چهارم نیز نشاندهندهٔ رفع یک سرکوب در جریانِ توسعهٔ فرایندهای تداعی بهسوی هستهٔ معنایی سرکوبشده است. فقط جملهٔ «هرگز به آن فکر نکرده بودم» از رفع سرکوب حکایت دارد که به گذشته مربوط میشود («هرگز» بر بیزمانیِ ناخودآگاه دلالت دارد). این جملهٔ آخر میتواند معانی بسیاری داشته باشد؛ یکی از معانی ممکنش این است: چیزی که گفتی زیر سکوتِ تو پنهان مانده بود و تفسیرت آن را آشکار کرد (در هر دو معنای این واژه): هم آن را عیان کرد و هم آن را یافت. باید افزود که وقتی تفسیر درست است، خود روانکاو نیز «هرگز به آن فکر نکرده بود»، هرچند بارها با این مادهٔ خام روبهرو شده بود. یکی از بیمارانم این تفسیر متقابل را به من داد: «لعنتی! تازه الان داری این را به من میگویی؟» درست مثل وقتی که دختری چند ماه است با مردی میخوابد و تازه به مادرش میگوید و مادر میگوید: «تازه الان داری این را به من میگویی؟» خلاصه، او از همان اول اطلاع داشته است.
دربارهٔ مسئلهٔ چندمعنایی، تجربه به ما نشان داده است که هر مادهٔ خامی را میتوان بر اساس مقولههای فرعیِ مختلفی تفسیر کرد ( حال آنکه مرجع اصلی در همهٔ این موارد ناخودآگاه است). قرار نیست که لزوماً یکی از این ارجاعات فرعی را بر دیگری ترجیح دهیم (یا به تعبیرِ فروید یکی از «گویشهای» ناخودآگاه را برگزینیم). آنچه باید دریابیم این است که ساختار ناخودآگاه هم طنینانداز میشود و هم طنین میپذیرد؛ یعنی مواضع مختلف با یکدیگر همطنیناند. از همین رو میتوان از اختگیِ فالیک، مقعدی و دهانی سخن گفت یا گفت که فانتزیِ مادرِ فالیک در برخی موارد مستلزم انکارِ اختگی است؛ انکاری که به مددِ فانتزیِ فالوس یا فالوسهای مادرانه صورت میگیرد (رجوع کنید به مقالهٔ «سر مدوسا»). در موارد دیگر، مادرِ فالیک در واقع موجودیتی است که به درون سوژه دخول میکند (هم از طریق یکی از منافذ بدن یا همزمان همهٔ آنها). به همین دلیل است که میتوانیم یک محتوای واحد را از منظر ایماگوی پدرانه یا مادرانه تفسیر کنیم. این طنیناندازی زمانی به کاملترین شکل خود بروز میکند که میل تنها از راه همانندسازی بیان شود؛ عقدهٔ ادیپ بین میل و همانندسازی، روابطی با تقارنِ وارونه شکل میدهد. با این حال، عقدهٔ ادیپ ویران شده و به سکوت تقلیل پیدا کرده است و فقط سکوت است که اجازه میدهد در میان بقایای آن، بازیِ آینههایی را که زمانی پدید آورده بود بازشناسیم.
باید از واقعگراییِ تکوینی دست بکشیم؛ یا از واقعگراییای که از روایتِ تاریخنگارانهٔ شمایلهای فانتزیوار[64] برمیآید و بر نوعی تاریخگرایی تکیه دارد که نهتنها سادهانگارانه است بلکه هیچ شاهدِ معتبری هم پشتوانهاش نیست. در اینجا تصویر زمانمندیِ مارپیچی به ذهن میآید، که در آن وهمِ پیوستگی کماهمیتتر از تصاویری است که میتوان با تقاطع مارپیچهایی متعلق به سطوح مختلف ترسیم کرد. یک چیز مسلم است: محتوای آشکار و محتوای پنهان را نمیتوان در هم ادغام کرد. با این حال، این حقیقتِ بدیهی در همهٔ صورتهای تفسیرِ همزمان نادیده گرفته میشود؛ تفسیرهایی که صرفاً گفتار بیمار را با اصطلاحاتِ روانکاوانه بازگو میکنند. چیزی که باید مشخص شود، اقسامِ سرکوبِ دخیل (سرکوب، انکار[65]، حاشا کردن[66] و طرد[67]) و وجوهِ خاص هر یک از آنهاست.
در این معناست که سکوت را فضایی بالقوه برای روانکاو میدانم. منظورم این است که توالیبندیِ[68] جهان ناخودآگاهِ بیمار بر اساس ارجاعاتِ فرعیِ گوناگونِ معیّن، مستلزم آن است که این توالیها با یکدیگر ارتباط نداشته باشند. دوپارهسازی حادترین شکل این وضعیت است؛ وضعیتی که در آن سکوت از خلالِ شکافی گسستآفرین و فاقد زایایی، میان دو موضع در گردش است. چنین شکافی (که هنوز وجود نوعی پیوندِ استعاریِ سلبی میان این دو موضع را پیشفرض میگیرد) و چنین جداییای، بازپیوستنِ آنها را در قالبِ تفسیری تازه ایجاب میکند؛ تفسیری که چیزی جز نمادپردازی نیست. سکوت، فاصلهٔ زمانیِ پیش از تبدیلِ توالی به همزمانی است. وقتی طنیناندازی کامل شود، آنچه طنین پذیرفته است میتواند در قالب توالیای دیگر بیان شود. به بیان دیگر، سکوت عرصهایست که در آن محتوای آشکار محو میشود تا محتوای پنهان مجال آشکار شدن بیاید. سکوت غیابی است که از خلال آن محتوای آشکار به خلأ فرو میافتد و سپس در هیئتِ محتوای پنهان از نو پدیدار میشود. سکوت شرط است؛ زمان در وجه شرطی، که اندیشهٔ استلزامی بر آن حاکم است: اگر …، آنگاه. به بیان دیگر: «اگر میتوانستم میلِ گفتمان را بشنوم، آنگاه گفتمانِ میل این بود». «اگر» شرط تعلیقی است؛ سکوتی تحلیلی که در آن میلِ گناهآلود از روانکاو انتظار دارد ناامیدش نکند. روزی یکی از بیمارانم به من گفت: «فکرش را بکن. در پاریس فقط یک روانکاو هست که حرف میزند و من باید پیش همان بروم!» ولی در پایان جلسه، قبل از رفتن گفت: «از شما ممنونم». شاید داشت با این حرفها تکلیفم را روشن میکرد؛ ولی این خودِ او بود که باید درمییافت این لذتهای مازوخیستی، تعارضی در همانندسازی را پنهان میکنند: تعارض میان همانندسازی با پدری سادیست و اغواگر (که از او متنفر بود چون مادرش را مجبور کرده بود شش ماه پس از تولدش، با فرستادنِ او به روستا به این بهانه که هوای آنجا پاکتر است، مادرش را وادار کرده بود او را ترک کند) و همانندسازی با پدربزرگی مهربان و بخشنده (که بیمار دریافته بود در ناخودآگاه آرزوی مرگش را در سر میپروراند و از این بابت احساس گناه میکرد). او در انتقال، از فرافکنیِ پیدرپیِ این دو چهره بر من بهره میگرفت، بیآنکه طبیعتاً کوچکترین تصوری از این تعارض داشته باشد. سکوتِ من مقاومتِ او در حفظ جایگاه «استثنا» را تقویت میکرد: سادومازوخیسمِ او –که بسیار شدید بود- از نظرش واکنشی تلافیجویانه و مشروع در برابر آسیبی بود که به او زده بودند.
این نشان میدهد که سکوت روانکاو تا چه اندازه سکوتی است که تداعیهای خود او را در بر میگیرد؛ سکوتی آکنده از انتظار و پُر از محتوا. این سکوت بیش از هر چیز از ضرورتِ کاری ناشی میشود که به سبب پیوند روان با بدن، بر روان تحمیل میشود.
از این پس باید منطقِ زوجِ تحلیلی را مبنا قرار دهیم. منطقی که در پیوند خوردنِ دو دستگاهِ روانی با هم تجسم مییابد و هر یک با اختلاف پتانسیلِ معناداری از هم جدا میشوند.
در اینجا فقط حالتِ بارور کار تحلیلی را روایت میکنم. باید انسدادهای تداعیِ ناشی از انتقال متقابل (در معنایِ کلاسیکِ آن) و، به نظر من مهمتر از همه «جنونآمیزترین» جنبههای تحلیلشونده را هم به آن بیفزاییم. منظورم از جنون خصوصی لزوماً روانپریشیِ خیالپردازانهٔ تحلیلشونده نیست؛ منظورم جهانی به سبک هیرونیموس بوش است که در آن کیفیتِ خیالانگیزش اغلب آشکار است. این جنون میتواند در زبان، بدن، سکسوالیته، و مواردی از این دست جلوهگر شود. موفقیتِ تحلیل مشروط است و بیش از هر چیز به تحمل روانکاو در برابر این جنون خصوصی بستگی دارد. در چنین مواردی، سکوت روانکاو میتواند سکوتی از سر دفاع، امتناع یا پناهگرفتن باشد؛ سکوتی برای محافظت از سلامت روانی خودش. هیچچیز روانکاو را ملزم نمیکند که چنین آزمونهای دشواری را پشت سر بگذارد و اگر از این افراطورزی در رانهها آشفته میشود، میتواند روانکاو کلاسیک باقی بماند. بهتر است روانکاوِ خوبی برای روانرنجوریهای کلاسیک باشیم تا اینکه روانکاوِ بدی برای وضعیتهای مرزی. در پایان میخواهم اضافه کنم که روانکاوِ بیمارانِ «مرزی» بودن نباید به معنای نادیده گرفتنِ طنینهای ادیپیِ نهفته در موادِ خام تحلیل باشد. زیرا عقدهٔ ادیپ همیشه و همهجا، از همان لحظهٔ انعقادِ نطفهٔ سوژه، حضور دارد.
پنجم
چرا روانرنجوریها به تکنیک تحلیلی تن میدهند، در حالی که ساختارهای غیرروانرنجورانه در برابر آن مقاوم به نظر میرسند؟ به نظرم ارجاع به واپسروی صرفاً توجیهی نظری است. مناسب بودن روانکاوی برای روانرنجوریها را شاید بتوان با نسبتشان با انحراف توضیح داد. اگر روانرنجوری را نگاتیوِ انحراف بدانیم، میتوان آن را با مقتضیاتِ چارچوبِ تحلیل سازگار دانست. دلیلش این است که در انحراف، مؤلفههایِ رانه در درونِ ایگویی عمل میکنند که مرزهای چارچوب (یا ساختاری چارچوبدهنده) آن را محدود کرده است؛ چارچوبی که شاید توانسته باشد وحدتِ خودشیفتهوار ایگو را از طریق اروتیکسازیِ رانههای تخریبگر حفظ کند. رویهمرفته، شاید سوژهٔ منحرف برای مقابله با خطرِ ازهمپاشیدگی، در برابرِ واقعیتِ تحملناپذیرِ تفاوتِ جنسی، خودشیفتهسازیِ ایگوی خود را به انجام رسانده باشد؛ آن هم به بهایِ چشمپوشی از یکپارچگیِ رانهها تحت لوایِ امر تناسلی. خلاصه آنکه، شاید سوژهٔ منحرف «انتخاب کرده باشد» خودشیفتگیِ وحدتبخشِ ایگو را به آمیختگیِ رانهها[69] در نسبت با ابژه ترجیح دهد. شاید او در مواجهه با تهدیدِ رانههای تخریبگر توانسته باشد به کمکِ لیبیدوی اروتیک این رانهها را مُقید کند (مثل مورد سادومازوخیسم)؛ آن هم از طریقِ اولویت یافتنِ فالوس (ـِ خودشیفته) در برابر امر تناسلی (-ِ ابژهای). روانرنجوری، که در واقع نگاتیوِ انحراف است، به وحدتی متقارن و وارونه دست مییابد؛ یعنی با تحققِ آمیختگیِ رانهها تحتِ لوای امر تناسلی، ایگو را خودشیفتگیزدایی میکند. ولی در نتیجهٔ به رسمیت شناختنِ تفاوتِ جنسی –یا به بیان دیگر، در نتیجهٔ اضطرابِ اختگی– تثبیتِ فالیک به پناهگاهی در برابر مغاکِ واژینال بدل میشود. گویا ژواندو[70] در مشاجرهای به روژه پِرِفیت[71] گفته است: «فالوس سکوت را دوست دارد»، انگار سکوت شرطِ لازمِ برگزیده شدن یا برافراشته شدنِ فالوس است.
با این حال، اگر حق با فروید باشد، یعنی اگر روانرنجوری نگاتیوِ انحراف باشد، عقبنشینی به تثبیت فالیک نخستین گام در فرایند واپسروی است؛ فرایندی که ظهورِ مؤلفههای منحرفِ رانه را (که در روانرنجوری سرکوب شدهاند) ممکن میکند. اما این رانهها در بستری ظهور میکنند که در آن ایگو به قدر کافی خودشیفته شده است که خطرِ چنین واپسرویای در رانهها را به جان بخرد. این یعنی در جریان تحلیل میتوانیم بین ایگو و مؤلفههای رانه از یک سو، و بین چارچوب و گفتارِ تداعیگر از سوی دیگر، رابطهای متناظر برقرار کنیم.
تحمل گفتار تداعیگر –که شَبِحی[72] از ازهمپاشیدگی است– ممکن است در این صورت تحت نفوذِ ایگویی باشد که در تصرفِ رانههای جزئیِ منحرف است، ولی مرزها و انسجامش آنقدر استوار است که خطرِ کنار رفتنِ سانسور اخلاقی و فکری (یا عقلانی) را به جان بخرد. به بیان دیگر، رانههای تخریب، که خودشیفتگی به آنها قیدوبند زده است و سادیسمِ معطوف به ابژه، مجال بروزشان را محدود کرده است، نمیتوانند تهدیدی خطرناک برای ایگو یا ابژه باشند. روانکاو از آنچه ممکن است در فاصلهٔ بین جلسات برای بیمار رخ دهد آسودهخاطر است. میگذارد روند روانکاوی پیش برود و انتقال مسیر خود را طی کند.
در آن کیسهایی که بیرون از قلمروی روانرنجوری قرار میگیرند، شرایط متفاوت است. در اینجا وضعیت نهچندان تحت سلطهٔ روابط میان انحراف و روانرنجوری، بلکه تابع روابطی است که روانپریشی و وضعیت مرزی را به هم پیوند میدهد. در حالت نخست، سرکوبی دفاع غالب است و در حالت دوم دوپارهسازی. در ساختارهای مربوط به روابط روانپریشی و وضعیتِ مرزی «جزئیبودگیِ» رانهها یا بهکلی قابل یکپارچه شدن نیست یا وقتی پدیدار میشود نمیتوان آن را مهار کرد. رانههای جزئی با ابژههای جزئی همراهاند؛ ابژههایی که ایگو را در معرضِ تهدیدِ ازهمپاشیدگی قرار میدهند.
در مجموع، در زوج انحراف–روانرنجوری، ایگو و ابژهها تمامیت پیدا میکنند و بهای این تمامیت سرکوب است؛ سرکوبی که یکپارچگی آنها را –که شاید چیزی جز نوعی خویشتنداری نباشد- تا حد زیادی نسبی میکند. در مقابل، در کیسهای روانپریشی و وضعیت مرزی، راهحل مستلزم این است که ایگو پیشاپیش خودشیفته شود تا بتواند با ابژه رابطه برقرار کند. روانرنجورها رؤیا میبینند و مرزیها میکوشند رؤیا ببینند، اما در واقع مستعد کابوس و خوابگردیاند؛ حتی وقتی ظاهراً موفق میشوند به «شبحی» از رؤیا دست یابند! به نظر من نکتهٔ مهمی که باید درک کرد این است که ایگوی ازهمپاشیده، رانههای جزئی و ابژههای جزئی همیشه با هم همراه نیستند و امکان نوعی ترکیبِ محدود میان آنها وجود دارد. از این رو، انحراف، که تجلیِ رانههای جزئی است با ایگویی یکپارچه و ابژهای نسبتاً یکپارچه نیز -البته به استثنای واژن – منافاتی ندارد. در کیسهای مرزی ایگو، در مقایسه با سوژهٔ منحرف یکپارچگی کمتری دارد، اما رانههای جزئیِ او (حداقل در ظاهر) یکپارچهترند.
تفکیک رانه از ابژه اهمیت دارد، زیرا میتواند خاستگاه تعارضهایی اساسی باشد. در جریان جلسه باید دانست که چگونه باید آنچه را که به رانه و آنچه به ابژه مربوط است از هم تفکیک کرد.
تکنیکی که بر سکوت متکی نیست چطور با این وضعیت روبهرو میشود؟ خودشیفتهسازیِ ایگو چگونه میتواند صورت بگیرد؟ این کار را میتوان از طریق قیدوبند زدن انجام داد، همان قیدوبند زدنِ فرویدی. روانکاو به جای آنکه بگذارد فیلم یا نوارِ تداعیها مسیر خود را طی کند، گفتارِ تحلیلشونده را با مداخلههایی –که همهشان تفسیر نیستند– تقطیع میکند و تکههای مختلف گفتار را به هم پیوند میدهد. این یک دام است، زیرا روانکاو ممکن است وسوسه شود که گمان کند تکهپارههای تداعی که در گفتار تحلیلشونده جای گرفتهاند، درون ایگویی هستند که از پوششِ روانیِ کافی برخوردار است. در واقع، بین هر تکه تداعی، گسستی وجود دارد؛ هر تکه بیهیچ رابطهای با تکهٔ بعدی کنار آن قرار میگیرد. به بیان دیگر، مسئله بر سر نمادپردازی است. بنابراین مُقیدسازیای که روانکاو به آن میپردازد، میکوشد عناصر گسسته را دوباره به هم وصل کند تا در مقطعی بتواند تفسیر کند، نه اینکه صرفاً مداخله داشته باشد. نمادپردازی دو مرحله دارد: نخست عناصر آگاهانه به هم پیوند میخورند و در مرحلهٔ دوم، از پیوندهای برقرارشده استفاده میشود تا این عناصر دوباره به ناخودآگاهِ دوپارهشده پیوند داده شوند.
این کار مقیدسازی و مقیدسازیِ مجدد، کار رانههای تخریبگر را خنثی میکند. برای آنکه مؤثر باشد، باید سطحی بماند. تفسیرهای «چماقوارِ» عمیق یا تفسیرهای انتقالیِ سیستماتیک فقط میتوانند فرایند دوپارهسازی را تشدید کنند. این کار سطحی که در سطح تداعیها انجام میشود، میکوشد پیشآگاهیای ایجاد کند که در بیشترِ موارد نمیتواند در هر دو جهت همچون میانجی یا صافی میان خودآگاه و ناخودآگاه عمل کند.
تأملی عمیقتر شاید به این دریافت بینجامد که میانِ کار مقیدسازی ← اروتیزهسازیِ رانههای تخریبگر ← خودشیفتهسازیِ ثانویهٔ ایگو، سرکوب و پیشآگاهی، بههمپیوستگی وجود دارد. این امر مستلزم درکی همزمان از اضطراب مرزی و اضطراب روانرنجورانه است، که در آن اضطراب اختگی در پیوند با اضطرابِ دخول، در جفتِ اضطراب جدایی و اضطرابِ نفوذ[73] نیز طنینانداز میشود. در این زمینه، میتوان مفهوم فاصله را، آنطور که بووه[74] نظریهپردازی کرده است، از نو بررسی کرد. به این نکته بسنده میکنم که فاصله از ابژه فقط از این حیث برای روانکاو اهمیت دارد که میتواند از آن برای سنجیدنِ آنچه تحلیلشونده در پیام دیگریِ بزرگ میتواند بشنود بهره ببرد؛ پیامی که بنا بر فرمول مشهور لکان به شکلی وارونه به او بازتابانده میشود.
بنابراین، کار روانکاو در آن قلمروی گذاریای[75] جای میگیرد که وینیکات توصیفش کرده است و میتوان آن را مقولهای نمادین تعریف کرد. این قلمرو، بخشِ واسطِ نماد است؛ جایی که «شاید» حکمفرماست: نه آنچه هست و نه آنچه نیست، بلکه آنچه ممکن است باشد؛ حال آنکه امید به تحقق پیدا کردنِ این امکان هرگز به طور قطعی برآورده نمیشود. اما بدترین حالت هم همیشه قطعی نیست.
ششم
کار روانکاو محل مناقشه است. این کار برخاسته است از کشمکشی دائمی میان شنیدن، بد شنیدن، نشنیدن، امر ناشنیدنی و غیرقابل شنیدن؛ خواه از آن رو که ادراکپذیر نیست و خواه به سبب وحشتی که فرایند شنیدن برمیانگیزد.
در جریان تداعیهای گفتارِ تحلیلشونده، خطیبودنِ گفتار، همزمان با پیشروی آن، اثراتی پسنگرانه (بازخوردهای معنایی) پدید میآورد که به روندِ فرمولبندیِ کلام ساختار میدهند. گوش دادنِ تحلیلی حرکتی پیشرونده–پسرونده دارد. ناخودآگاه تفکیک نمیکند: به هر شیوه که بتواند خود را بیان میکند و از هیچ کوششی فروگذار نمیکند. هر رویکرد انحصاریای که بر یک نوع دال –زبانی، بازنمایانگرانه، عاطفی، بدنی یا کنشی– تکیه کند، برشی شدید تقلیلی در چندمعنایی[76] ایجاد میکند و دالِ روانکاوانه را از کارکردهای خاص خود محروم میکند. روانکاو چندزبانه است؛ او میتواند زبان رؤیا، فانتزی، لغزش زبان، عمل سهوی یا هر چیزی را که ناخودآگاه در سبک خاص خود ممکن است از آن تغذیه کند، بشنود. سکوت بیتردید پسزمینهای است که صورتهای هماهنگِ دلالت (و ناهماهنگیهایشان) بر آن شکل میگیرند. این رمزگذاری–رمزگشایی–بازرمزگذاری همواره به جایی دیگر (غیر از جلسه) و زمانی دیگر (غیر از زمانِ روانکاوی) ارجاع دارد؛ به بیزمانیِ سکوت، به زمان در روانکاوی و ناهمزمانیِ بنیادینی که در ذات آن نهفته است.
چندزبانه بودنِ روانکاوی، شنیدنِ اصطلاحات و گویشهای ناخودآگاه، ما را به داشتنِ نگاهی چندکارکردی به فرآوردههای ناخودآگاه نیز ملزم میکند. کمی پیش از زبان، رؤیا، فانتزی و مواردی از این دست نام بردم. ولی تجربهٔ بالینیِ روانکاوی نشان میدهد که دیگر نمیتوانیم بیچونوچرا گزارههایی را بپذیریم که عموماً مسلم تلقی میشوند: [مثل اینکه:] رؤیاها کوششی برای تحقق آرزو هستند. این فرمول متعلق به فروید است و به ۱۹۳۲ بازمیگردد ( فروید در کتاب تفسیر رؤیاها فقط از تحقق آرزو سخن میگوید، آن هم به شیوهای پیچیدهتر و ظریفتر، بیآنکه قید محدودکنندهای را که واژهٔ «کوشش» القا میکند به کار ببرد). با این حال، [این فرمول] بازتابدهندهٔ تحولی در اندیشهٔ نخستین روانکاو است. بیون نشان داد که رؤیاها میتوانند کارکردی دفعی داشته باشند: یعنی بهجای پرداختن به آرزوهایی که ممکن است در پیِ محقق شدن باشند، از طریق رؤیا از شرِ آرزو خلاص شویم. وینیکات دریافت که فانتزیپردازیِ افراطی[77] راهی است برای اینکه فرد بخواهد هیچ کاری نکند، در حالی که خود را مشغول انجام کارهای زیادی تصور میکند. بی. لوین، در مکتوباتی که بهقدر کافی خوانده و مورد تأمل قرار نگرفتهاند، از آرزوی عمیق به خوابیدن در جلسهٔ روانکاویِ پر از کلام سخن گفته است. همهٔ این بازنگریها ما را وامیدارند تا مفاهیم بنیادین را از منظری تازه ببینیم. با این همه، فقط سکوت است که زمینه را برای پروراندن فراهم میکند و نقابهای گفتار را کنار میزند. این نقاببرداریِ خاموش را عواطف تحلیلگر انجام میدهد، عواطفی که با پیامهای نهفته در گفتار سازگار نیست. خوشبختانه سرنخهایی ظریف –که گاه صرفاً به سبک بیان مربوطاند– این پوشیدگی را برملا میکنند و به روانکاو امکان میدهند آنچه را شنیدنی نیست بشنود.
به هر حال، اساسِ سکوت در روانکاوی، فراهم کردنِ زمینهای برای ظهور بازنمایی و در نتیجه، پدیدآمدنِ چیزی نو است. کار تحلیلی عبارت است از تحلیلِ بازنماییهای بیمار (در وسیعترین معنای مفهومیاش) تا این بازنماییها با نظامِ بازنماییِ دیگری جایگزین شوند؛ نظامی که امکانِ ظهورِ سوژه را فراهم میکند. به همین دلیل است که سکوتِ روانکاو چیزی نیست جز وسیلهای برای امتناع از ادراکِ محتوای آشکار. روانکاو با غرق کردن خود در فاصلهگذاری، مجال میدهد تا بازنماییِ روانیِ رانه پدیدار شود. در اینجا میتوان الگویی کلی برای فعالیت روانی پیشنهاد کرد: سازمانیابی، ازهمگسیختگی–حذف، بازسازمانیابی[78]. این الگو را میتوان در مورد هر شکلی از فعالیت روانی به کار برد. این الگو مفاهیم آشنای ما را در قالبی تازه فرمولبندی میکند: میل–سرکوب–بازگشت امر سرکوبشده. در جلسه، سکوت با مرحلهٔ میانی انطباق دارد و تفسیر بیانگرِ مرحلهٔ سوم است. مهم است که غیرخطیبودنِ کار روانی را در نظر داشته باشیم و چندصداییبودن آن را از یاد نبریم. این همان مسیری است که تداعی در روانکاوی در پیش میگیرد. گسستگی زنجیرهٔ تداعیها با مقاومتهایی مطابقت دارد که در هر نقطهٔ درخت تداعیها بیدار میشوند و مسیرهای تداعی را وا میدارند که در جای دیگری ادامه یابد، جابهجا شود و متراکم شود. تفسیر عبارت است از یافتنِ مسیر مسدود و پنهان، از راه بررسیِ روابطِ میان نقاط مختلفی که در آن روند تداعی قطع میشود و آنچه در عوض از خلال این گسستها آشکار میشود.
به بیان دیگر، تغییر مسیر، کارکردِ بنیادینِ هر دویِ فرایندهای اولیه و ثانویه است. تراکم یعنی دو (یا چند) در یکی؛ جابهجایی یعنی یکی در دو. در اندیشهٔ روانکاوانه یک هرگز با یک برابر نیست؛ به همین دلیل، برای انجام کارِ روانکاوی همیشه دو نفر لازم است. تغییر مسیر مستلزمِ وجود دو است؛ دو، شرطِ لازم و کافیِ آن است. وقت آن رسیده است که منطق زوج را بپذیریم؛ برای این کار باید دربارهٔ منطقِ واحدِ گفتمانِ آشکار سکوت کنیم.
از اینجا نتیجهای به دست میآید: نسبتِ مقاومت و تداعی–گسست[79] با عقل.
در واقع، از آنجا که هوش عبارت است از برقرار کردنِ روابط پنهان و نادیدنی، میتوانیم بگوییم که روابطِ پیوسته–گسسته، تا زمانی که با هم برقرارند، حاصل مقاومتاند. فروید در پروژهای برای یک روانشناسی علمی مینویسد که در جریان فکر، «هر مسیری باید شناخته شود» (۱۹۵۰ [۱۸۹۵]: ۳۸۳). اما روشن است که چنین چیزی هرگز به تمامی ممکن نیست. آنچه باید کشف شود، ناگزیر باید به تصرف درآید.
سکوت فضای سیالی است که ترفند را در خود جای میدهد تا آن را خنثی کند و شبحی[80] از حقیقت پدید آورد؛ شبح، آنگونه که مدلپردازان میفهمند: یک برساخته construct)[81]). سکوت نباید بیش از اندازه ادامه یابد، زیرا در آن صورت این خطر وجود دارد که تحلیلشونده بهراحتی در آن جا خوش کند و چیزی جز وانمود ((semblant؛ اصطلاح لکان، تولید نکند. در برخی موارد، روانکاوی میتواند شبیه بازی شطرنج باشد، که در آن روانرنجوری، خودِ کاذب و پروتون پسودوس[82] کیش میشوند. فراموش نکنیم که این بازیهای شطرنج در سکوت انجام میشوند، چرا که کلام روانکاو، پسزمینهٔ سکوتی را که کلام بر بستر آن گفته میشود از میان نمیبرد.
سایهٔ سکوت از پیِ گفتارِ روشن میآید و گام به گام دنبالش میکند. کافکا در حکایتی متافیزیکی مینویسد:
اکنون سیرنها سلاحی هولناکتر از آوازشان دارند، یعنی سکوتشان. هرچند هرگز چنین اتفاقی نیفتاده است، ولی شاید بتوان تصور کرد که کسی از آوازشان گریخته باشد، اما از سکوتشان قطعاً نه . . . و در واقع، وقتی اودیسه از راه رسید، این آوازخوانان توانا نخواندند؛ خواه باور داشتند که در برابر چنین حریفی فقط سکوت میتواند کاری از پیش ببرد، خواه نگاه سرخوشانه بر چهرهٔ اودیسه، که جز به موم و زنجیر به چیزی نمیاندیشید، آنان را چنان کرد که آوازشان را یکسره فراموش کنند . . . افزون بر این، دنبالهای بر این ماجرا هست که آن هم به ما رسیده است. میگویند اودیسه چنان زیرک بود، همچون روباهی مکار، که حتی الههٔ سرنوشت هم نمیتوانست به درون قلبش راه یابد؛ شاید او، هرچند این از فهم انسانی فراتر است، واقعاً متوجه شده بود که سیرنها ساکتند و این ماجرای ساختگی را صرفاً چون سپری در برابر آنان و خدایان پیش کشیده بود (۱۹۹۱ [۱۹۱۷]).
منابع
Freud, S. (1900). The Interpretation of Dreams. S.E. 4 and 5. London: Hogarth.
Freud, S. (1913). The Theme of the Three Caskets. S.E. 12. London: Hogarth, pp. 289–302.
Freud, S. (1919). The Uncanny. S.E. 17. London: Hogarth, pp. 217–256.
Freud, S. (1920). Beyond the Pleasure Principle. S.E. 18. London: Hogarth, pp. 1–64.
Freud, S. (1923). The Ego and the Id. S.E. 19. London: Hogarth, pp. 1–66.
Freud, S. (1937a). Analysis Terminable and Interminable. S.E. 23. London: Hogarth, pp. 209–253.
Freud, S. (1937b). Constructions in Analysis. S.E. 23. London: Hogarth, pp. 255–270.
Freud, S. (1939). Moses and Monotheism. S.E. 23. London: Hogarth, pp. 1–138.
Freud, S. (1940). An Outline of Psychoanalysis. S.E. 23. London: Hogarth, pp. 139–207.
Freud, S. (1950 [1895]). Project for a Scientific Psychology. S.E. 1. London: Hogarth, pp. 281–391.
Freud, S. (1951 [1924]). Neurosis and Psychosis. S.E. 21. London: Hogarth, pp. 149–158.
Freud, S. (1953 [1891]). On Aphasia: A Critical Study. New York: IUP.
Furst, S. (1978). The stimulus barrier and the pathogenicity of the trauma. International Journal of Psychoanalysis, 59: 345–352.
Green, A. (1975). The analyst, symbolization and absence in the analytic setting (on changes in analytic practice and analytic experience) – In memory of D.W. Winnicott. International Journal of Psychoanalysis, 56: 1–22.
Kafka, F. (1991 [1917]). The Silence of the Sirens in The Great Wall of China. Trans. M. Pasley. London: Penguin Books.
Kardiner, A. (1977). My Analysis with Freud: Reminiscences. New York: Norton.
[1]. metapsychological
[2]. fusional relationship
[3]. The Theme of the Three Caskets
[4]. The Uncanny
[5]. Infra-verbal. ارتباطی که در سطحی پایینتر از بیان کلامی عمل میکند و بدون آنکه مستقیماً در قالب کلام بیان شود، در فرایند ارتباطی اثر میگذارد. این اصطلاح با pre-verbal («پیشاکلامی») مترادف نیست، هرچند در این متن گرین میان این دو پیوند برقرار میکند ـ م.
[6]. Nacht
[7]. cadaverization لکان در مقالهٔ «امر فرویدی» (La Chose freudienne, ۱۹۵۵) دربارهٔ جایگاه روانکاو مینویسد که روانکاو در دیالکتیک تحلیل «با مرده بازی میکند» و جایگاه خود را cadavérise میکند. او مینویسد: «[روانکاو] با جنازهوار عمل کردن، جایگاه خود را به صورت یک مرده در میآورد.» ـ م.
[8]. signifier
[9]. enunciative process
[10]. false self position
[11]. pseudo-analysis
[12]. manipulation
[13]. دربارهٔ مسئلهٔ چارچوب تحلیلی، باید به آثار وینیکات، بلگر، ژان-لوک دونه و نیز نوشتههای من رجوع کرد (از جمله «The analyst, symbolization and absence in the analytic setting», Green, ۱۹۷۵).
[14]. dynamics of thoughts
[15]. associative thinking
[16]. container
[17]. contained
[18]. full speech and empty speech
[19]. specific action
[20]. metaphor
[21]. گرین در متن فرانسوی با دو عبارتِ se prendre le pied، به معنای لغزیدن یا زمین خوردن، و prendre son pied، به معنای تجربهٔ لذت شدید، بهویژه لذت جنسی، بازی زبانی میکند. در فارسی معادل مستقیمی برای حفظ این بازی وجود ندارد؛ در ترجمه، «حسابی لغزش کرد» را به کار بردهام تا ضمن حفظ معنای ظاهریِ لغزیدن، دوپهلو بودن تعبیر اصلی نیز بازآفرینی شود. ـ م.
[22]. affect
[23]. یعنی گویی یک قاعدهٔ مطلق و پیشگویانه وجود داشته باشد که به روانکاو میگوید همیشه باید کم حرف باشد ـ م.
[24]. true self
[25]. negativity
[26]. binding
[27]. obsessionalization
[28]. preconscious elaboration
[29]. projective figures
[30]. transference neurosis
[31]. transference psychosis
[32]. دربارهٔ این موضوع، رجوع کنید به بحث من دربارهٔ آنا فروید در مقالهای که در لندن ارائه کردم: «The analyst, symbolization and absence in the analytic setting» (Green, ۱۹۷۵).
[33]. non-structured or destructuring psychotic chaos
[34]. objectual void
[35]. narcissistic duplications
[36]. temperamental carapace
[37]. free energy and bound energy
[38]. signifier
[39]. semantic nuclear fission
[40]. private madness
[41]. acting out
[42]. esprit d’escalier. در متن به صورت عبارت فرانسوی آمده است. اصطلاحی فرانسوی است برای موقعیتی که پاسخ یا نکتهٔ مناسب، معمولاً پس از پایان یافتن موقعیت و از دست رفتن فرصت، به ذهن میرسد ـ م.
[43]. metaphorization
[44]. dream work
[45]. day residues. اصطلاح فرویدی برای تجربهها، رویدادها، برداشتها یا افکاری که از روز پیشین باقی ماندهاند و در شکلگیری رؤیا به کار گرفته میشوند. این بقایا معمولاً موادِ خامِ بهظاهر بیاهمیتی هستند که در فرایند کارِ رؤیا با افکار پنهان و آرزوی رؤیا پیوند مییابند و به محتوای رؤیای آشکار راه پیدا میکنند ـ م.
[46]. latent thoughts
[47]. Après-coup مفهومی در روانکاوی که به اثرگذاریِ پسینیِ یک تجربه یا رویداد، بر معنایِ روانیِ رویدادی پیشین اشاره دارد. یعنی آنچه پیشتر رخ داده است بعداً در پرتوی تجارب بعدی دگرگون یا آشکار میشود ـ م.
[48]. thing representations and word representations
[49]. incorporation
[50]. identification
[51]. psychic night
[52]. رجوع کنید به: Furst (۱۹۷۸).
[53]. blank dream
[54]. negative hallucination
[55]. چه حیف که لکان بعدها نظر خود را انکار کرد.
[56]. pre-Oedipal
[57]. reluctance
[58]. nonsense
[59]. incoherence
[60]. رجوع کنید به: «The analyst, symbolization and absence in the analytic setting» (Green, ۱۹۷۵).
[61]. polysemy
[62]. potential space
[63]. منظورم مقالهای است که در شمارهٔ ۳۸۱ Critique (۱۹۷۹) منتشر شده است و استدلالهای آن بعدها در Le langage dans la psychanalyse (Paris: Belles Lettres) بسط یافت (ر.ک. فصل ۷ همین کتاب).
[64]. phantasmatic figures
[65]. denial
[66]. disavowal
[67]. foreclosure
[68]. sequencing
[69]. fusion of the drives
[70]. Jouhandeau
[71]. Roger Peyrefitte
[72]. simulacrum
[73]. intrusion anxiety
[74]. Bouvet
[75]. transitional field
[76]. polysignificance
[77]. hyperactive phantasization
[78]. organization, disorganization-deletion, reorganization
[79]. association-dissociation
[80]. simulacrum
[81]. یادداشت مترجم انگلیسی: «Construct» در متن اصلی فرانسوی به انگلیسی آمده است.
[82]. proton pseudos: اصطلاحی یونانی به معنای «خطای نخستین» که فروید در بخش دومِ پروژهای برای یک روانشناسی علمی (۱۸۹۵)، در تحلیل مورد اِما، به کار میبرد. این اصطلاح به خطایی در پیوند میان تجربهها اشاره دارد که در شکلگیری نشانهٔ هیستریک نقش دارد ـ م.
| این مقاله با عنوان «The Silence of the Psychoanalyst» در کتاب The Freudian Matrix of André Green منتشر شده و توسط علی الوند ترجمه و در تاریخ ۲۸ آبان ۱۴۰۵ در وبسایت گروه روانکاوی تداعی منتشر شده است. |
ادامهٔ مطالعه
مقالههای مرتبط با این نویسنده یا نظریهپرداز را دنبال کنید و پیشرفت مطالعهٔ خود را ببینید.
آندره گرین
- ۱مادرِ مُرده | آندره گرینخواندهنشده
- ۲میل جنسی مادرانه | آندره گرینخواندهنشده
- ۳سکوت روانکاوخواندهنشده
آندره گرین
- ۱«کالبد تهی»: مادر مرده، کودکِ مرده، تحلیلگرِ مردهخواندهنشده
- ۲مادرِ مُرده | آندره گرینخواندهنشده
- ۳میل جنسی مادرانه | آندره گرینخواندهنشده
- ۴سکوت روانکاوخواندهنشده