موضع پارانوئید چیست؟

• ۲۲ فروردین ۱۴۰۱
• دانشنامه

موضع پارانوئید | paranoid position

به گفته ملانی کلاین، حالتی از روابط اُبژه‌ای که مختص چهار ماه نخست زندگی است، اما ممکن است بعدها در دوران کودکی و به‌ویژه در حالات پارانویا و اسکیزوفرنیا در بزرگسالی با آن برخورد شود.

موضع پارانوئید دارای مشخصه‌های ذیر است: غرایز پرخاشگرانه از ابتدا شانه‌به‌شانه‌ی غرایز لیبیدویی وجود دارند و به طور خاص قدرتمند هستند؛ اُبژه تکه‌پاره است (عمدتاً پستان مادر) و دو قسمت شده است: «اُبژه‌ی خوب» و «اُبژه‌ی بد»؛ فرایندهای روانی غالب درون‌فکنی و برون‌فکنی هستند؛ اضطراب، که شدید است، از نوع گزند و آسیب است (ویران شدن توسط اُبژه‌ی بد).

ابتدا لازم است توضیحی درباره‌ی استفاده از این کلمه بدهیم. در واژگان روانپزشکی (آلمانی) به‌جای‌مانده از کریپلین، صفت «پارانوئید» برای نوعی از اسکیزوفرنی شبیه به پارانویا که در آن هذیان وجود دارد، اما عمدتاً در ارتباط با گسست، با پارانویا متفاوت است استفاده می‌شود. با ‌وجود این، کاربرد انگلیسی این کلمه در حفظ این تمایز موفق نبوده است: پارانوئید و پارانویا بدون این‌که میان آن‌ها تمایزی گذاشته شود به کار برده می‌شوند، چه خود پارانویا باشد چه اسکیزوفرنی پارانوئید، تفاوتی ندارد.

وقتی ملانی کلاین از واژه‌ی «پارانوئید» برای مشخص‌کردن جنبه‌ی گزند و آسیب این دو اختلال استفاده می‌کند نیز قصد او به چالش کشیدن تمایز میان این دو بیماری در دسته‌بندی بیماری‌ها نیست؛ در حقیقت او با صحبت درباره یک «دوره گزند و آسیب» شروع کرده بود. او در آخرین نوشتارش از اصطلاح «موضع پارانوئید-اسکیزوئید» استفاده کرده است – واژه نخست بر مشخصه گزند و آسیب اضطراب تکیه می‌کند و دومی بر ماهیت اسکیزوئید مکانیزم‌های مؤثر.

در ارتباط با واژه «موضع» کلاین این دلیل را برای ترجیح آن به واژه «دوره» ارائه می‌دهد: «… این دسته‌بندی‌های اضطراب‌ها و دفاع‌ها، با وجودی که نخستین‌بار در اولین مراحل سر برمی‌آورند، به آن محدود نیستند بلکه طی سال‌های ابتدایی کودکی و تحت شرایط خاص در مراحل بعدی زندگی رخ‌داده و عود می‌کنند».

کلاین از ابتدای کارش از ترس‌های خیالی گزند و آسیب که در روانکاوی کودکان، به‌ویژه در کودکان سایکوتیک، با آن‌ها برخورد می‌شود پرده‌برداری نمود. تنها پس از آن است که او از یک «حالت پارانوئید ابتدایی» صحبت می‌کند که آن را به‌عنوان یک دوره رشدی اولیه می‌پندارد. در ابتدا این دوره را در اولین مرحله مقعدی آبراهام مکان‌یابی می‌کند، اما بعدها آن را تبدیل به نخستین نوع روابط اُبژه‌ای در مرحله دهانی کرده و عنوان «موضع پارانوئید» را برای آن برمی‌گزیند. نظام‌مندترین شرح او از این موضع را می‌توان در «چند نتیجه‌گیری نظری در خصوص حیات هیجانی نوزاد» (۱۹۵۲) یافت.

موضع پارانوئید-اسکیزوئید به طور خلاصه دارای مشخصه‌های زیر است:

الف. در ارتباط با غرایز، لیبیدو و پرخاشگری (غرایز دهانی سادیستی: بلعیدن، پاره کردن) موجود هستند و از ابتدا با هم ترکیب شده‌اند: از این لحاظ دوسوگرایی از دید کلاین از همان مرحله اول دهانی (مکیدن) وجود دارد، هیجانات مرتبط با حیات غریزی شدید هستند (حرص، اضطراب و غیره).

ب. اُبژه تکه‌پاره است و پروتوتایپ آن پستان مادر است.

ج. این پاره-اُبژه از ابتدا به یک اُبژه‌ی «خوب» و یک اُبژه‌ی «بد» تقسیم شده است، نه به این دلیل که پستان مادر ارضا کرده و ناکام می‌سازد، بلکه چون کودک عشق و نفرت خود را به آن فرافکنی می‌کند.

د. اُبژه‌های خوب و بد که پیامد این دوپاره‌سازی هستند، نسبت به یکدیگر استقلالی نسبی کسب می‌کنند، و هر یک از آن‌ها تحت فرایند درون‌فکنی و فرافکنی قرار می‌گیرد.

ه. اُبژه خوب «آرمانی» می‌شود: این اُبژه قادر به فراهم‌آوردن «ارضای نامحدود، بلاواسطه و دائمی» است. درون‌فکنی آن از نوزاد در برابر اضطراب گزند و آسیب دفاع می‌کند (اطمینان‌بخشی). از سوی دیگر، اُبژه بد یک ستمگر وحشتناک است؛ درون‌فکنی آن کودک را در معرض تهدیدهای درون‌زاد ویرانی قرار می‌دهد.

و. ایگو، به علت «فقدان یکپارچگی»، تنها تحمل محدودی برای اضطراب دارد. به‌عنوان روشی برای دفاع، جدای از دوپاره‌سازی و آرمانی‌سازی، از انکار (رد کردن) استفاده می‌کند، که به دنبال محروم کردن اُبژه ستمگر از همه‌ی واقعیت، و کنترل همه‌توان اُبژه است.

ز. «این اُبژه‌های درون‌فکنی شده‌ی اولیه، هسته سوپرایگو را تشکیل می‌دهند».

***

باید تأکید کرد که در دیدگاه کلاینی هر فرد سیر بهنجار رویدادها را به‌واسطه دوره‌هایی که در آن‌ها اضطراب‌ها یا مکانیزم‌های سایکوتیک غالب هستند از سر می‌گذارند: ابتدا موضع پارانوئید، سپس موضع افسرده‌وار. غلبه بر موضع پارانوئید به طور ویژه به قدرت نسبی غرایز لیبیدویی در مقایسه با غرایز پرخاشگری وابسته است.