ساختار درون‌روانی بر مبنای روابط اُبژه‌ای | رونالد فربرن

در مقاله‌ای پیشین (۱۹۴۱) کوشیدم صورت‌بندی جدیدی از نظریهٔ لیبیدو ارائه دهم و خطوط کلی آسیب‌شناسی روانی نظام‌مندی را که بر پایهٔ این صورت‌بندی مجدد بنا می‌شود ترسیم کنم. مفهوم بنیادی متکی بر پیش‌فرضی که در آن زمان مطرح کردم و همچنان بدان پایبندم، این است که لیبیدو در درجهٔ نخست، اُبژه‌جو است (نه لذت‌جو، آن‌گونه که در نظریهٔ کلاسیک مطرح می‌شود)، و منشأ نهایی تمامی شرایط آسیب‌شناختی را باید در پریشانی‌های موجود در روابط اُبژه‌ای ایگوی در حال رشد جست‌وجو کرد. به زعم من، این تصور نه‌تنها با حقایق روان‌شناختی و داده‌های بالینی، بیشتر از نظریهٔ اولیهٔ لیبیدوی فروید سازگار است، بلکه برآمد منطقی مرحلهٔ کنونی تفکر روان‌کاوانه و گامی ضروری در توسعهٔ آتی نظریهٔ روان‌کاوی به شمار می‌رود. به‌ویژه، به زعم من این امر دلالت اجتناب‌ناپذیری بر مفهوم روشنگر اُبژه‌های درونی‌شده دارد؛ مفهومی که توسط ملانی کلاین به نحوی ثمربخش به تکامل رسیده، اما منشأ علمی خود را در نظریهٔ سوپرایگوی فروید یافته است (ساختاری درون‌روانی که البته توسط او به عنوان ساختی برخاسته از درونی‌سازی اُبژه‌ها در نظر گرفته شده بود).

جدا از ملاحظات مطرح‌شده در مقالهٔ پیشین من یا ملاحظات گوناگون دیگری که می‌توان اقامه کرد، می‌توان ادعا نمود که درون‌فکنی روان‌شناختی اُبژه‌ها و به‌ویژه تداوم اُبژه‌های درون‌فکنی‌شده در واقعیت درونی، فرایندهایی هستند که ذاتاً دلالت بر اُبژه‌جو بودن ماهیت لیبیدو دارند؛ زیرا صرف حضور تکانه‌های دهانی به خودی خود برای توضیح چنین تعلق‌خاطر پررنگی به اُبژه‌ها -آن‌گونه که در این پدیده‌ها مستتر است- کاملاً ناکافی است. دلالت مشابهی از صرف امکان تداوم موقعیت اُدیپ در ناهشیار برمی‌آید؛ چرا که تعلق‌خاطر وقفه‌ناپذیر به یک اُبژه، جوهرهٔ اصلی این موقعیت را تشکیل می‌دهد. با وجود این، مفهوم اُبژه‌های درونی‌شده بدون هیچ‌گونه تغییر شایانی در نظریهٔ لیبیدو گسترش یافته است، در حالی که دلایل اندکی برای ناهمساز دانستن این دو وجود ندارد. خود فروید هرگز درصدد برنیامد تا صورت‌بندی مجدد و نظام‌مندی از نظریهٔ اولیهٔ لیبیدوی خود به دست دهد، حتی پس از معرفی نظریهٔ سوپرایگو. در عین حال، عبارات بی‌شماری در آثار او وجود دارد که در آن‌ها مفروض گرفتن این امر که لیبیدو به‌طور ویژه اُبژه‌جو است، بدیهی به نظر می‌رسد. در واقع، یافتن عباراتی که در آن‌ها این دیدگاه ضمنی آشکار می‌شود مقدور است؛ برای نمونه، هنگامی که او به‌سادگی بیان می‌دارد (۱۹۲۹): «عشق در پی اُبژه‌هاست.» این جمله در پاراگرافی آمده است که او در آن، با اشاره به نظریهٔ اولیهٔ خود دربارهٔ سائق‌ها، چنین می‌نویسد: «بدین ترتیب نخستین تمایز بین سائق‌های ایگو و سائق‌های اُبژه‌ای شکل گرفت. برای انرژی سائق‌های اخیر و منحصراً برای آن‌ها اصطلاح لیبیدو را به کار بردم؛ سپس تقابلی بین سائق‌های ایگو و سائق‌های لیبیدویی معطوف به اُبژه‌ها پدید آمد.» همان‌گونه که فروید در ادامه اشاره می‌کند، تمایز بین این دو گروه از سائق‌ها با «معرفی مفهوم نارسیسیزم توسط او، یعنی این ایده که لیبیدو بر خود ایگو نیروگذاری روانی می‌کند»، کنار گذاشته شد؛ اما در پرتو عبارت نقل‌شده، ادعای اینکه لیبیدو در درجهٔ نخست اُبژه‌جو است گامی چندان انقلابی به نظر نمی‌رسد، به‌ویژه اگر آن‌گونه که در مقالهٔ پیشین خود پیشنهاد کرده‌ام نارسیسیزم را وضعیتی تصور کنیم که در آن، ایگو با اُبژه‌ها همانندسازی کرده است.

با وجود این، تمرکز روزافزون تحقیقات روان‌کاوانه بر روابط اُبژه‌ای، نظریهٔ اولیه را که بر پایهٔ آن لیبیدو در درجهٔ نخست لذت‌جو است و به تبع آن، مفهوم مرتبطی که بر اساس آن «سیر فرایندهای روانی به‌طور خودکار توسط “اصل لذت” تنظیم می‌شود» (فروید، ۱۹۲۰)[۱] دست‌نخورده باقی گذاشته است. پایداری این دیدگاه مسائلی گوناگون پدید آورده که در غیر این صورت، حل آن‌ها ممکن بود ساده‌تر باشد. برجسته‌ترین این مسائل همان موضوعی است که فروید در آن‌سوی اصل لذت (۱۹۲۰) در صدد یافتن پاسخی برای آن برآمد؛ یعنی اینکه چگونه روان‌نژندها با چنین اصراری به تجربیات دردناک می‌چسبند. در واقع، دشواری در توضیح این پدیده بر حسب اصل لذت بود که فروید را واداشت تا به مفهوم «اجبار به تکرار» متوسل شود. با این حال، اگر لیبیدو در درجهٔ نخست اُبژه‌جو تلقی شود، دیگر نیازی به توسل به این چاره‌جویی نیست؛ و من در مقاله‌ای اخیر (۱۹۴۳) کوشیدم نشان دهم که چگونه می‌توان گرایش به چسبیدن به تجربیات دردناک را بر حسب روابط با اُبژه‌های بد توضیح داد. در همان مقاله همچنین کوشیدم نشان دهم که در صورت در نظر گرفتن تمامی دلالت‌های روابط لیبیدویی با اُبژه‌های بد، چگونه دشواری‌های موجود در مفهوم «سائق‌های مرگ» اولیه (در تقابل با مفهوم تمایل تهاجمی اولیه) قابل اجتناب خواهند بود.

در واقع، دیدگاه «روابط اُبژه‌ای» که اکنون پذیرفته‌ام، حاصل تلاشی است که شرایط بر من تحمیل کرد تا به درک بهتری از مسائل بیماران واجد تمایلات اسکیزوئیدی مشخص دست یابم؛ یعنی طبقه‌ای از افراد که روابط اُبژه‌ای برایشان دشواری ویژه‌ای ایجاد می‌کند (در اینجا داخل پرانتز این نظر را ابراز می‌دارم که تحقیقات روان‌کاوانه در مراحل متأخر خود، از اشتغال خاطر بیش از حد به مسائل افسردگی ماخولیایی آسیب دیده است). با این حال، پیش از رسیدن به دیدگاه یادشده، من از پیش تحت تأثیر محدودیت‌های «روان‌شناسی تکانه» به طور کلی قرار گرفته بودم و تا حدی نسبت به ارزش تبیینی تمامی نظریه‌های غریزه که در آن‌ها غریزه پدیده‌ای مستقل و فی‌نفسه تلقی می‌شود، تردید داشتم.