دوجنس‌گرایی به چه معناست؟

• ۲۲ بهمن ۱۳۹۹
• دانشنامه

دوجنس‌گرایی | Bisexuality

این مفهوم که بر اساس آن همه‌ی انسان‌ها به طور سرشتی هم دارای تمایلات جنسی مردانه هستند و هم زنانه، تحت تاثیر ویلهلم فلیس، توسط فروید وارد روانکاوی شد؛ این تمایلات را می‌توان در تعارضاتی که سوژه در تلقی جنس (sex) خود تجربه می‌کند، شناسایی نمود.

تا جایی که به تاریخچه جنبش روانکاوی مربوط می‌شود، مفهوم دوجنس‌گرایی را باید بی‌شک به تاثیر ویلهلم فلیس نسبت داد. در دهه ۱۹۸۰ برخورد با این مفهوم در آثار چاپی فلسفه و روانپزشکی ممکن بود اما این فلیس بود که نزد فروید از آن جانبداری کرد. مکاتبات آن دو این واقعیت را تصدیق می‌کند.

نظریه دوجنس‌گرایی در وهله‌ی اول مبتنی بر داده‌های آناتومی و رویان‌شناسی است (a):

«… درجه مشخصی از دوجنسی (hermaphroditism) آناتومیک به صورت بهنجار رخ می‌دهد. در هر فرد مذکر یا مونث بهنجار، ردپاهایی از دستگاه جنس مخالف دیده می‌شود ]…[ این واقعیت‌های شناخته شده در آناتومی، ما را به این فرض می‌رسانند که در سیر تکامل، یک ساختار جسمانی دو جنسی به یک ساختار تک جنسی تحول یافته است، و تنها ردپاهایی از جنسی که تحلیل رفته را به جای گذاشته».

فلیس برای واقعیاتی که به یک دوجنس‌گرایی بیولوژیک اشاره دارند، اهمیت قابل توجهی قائل بود. از نظر او، دوجنسگرایی، یک پدیده انسانی جهانی است که برای مثال به موارد آسیب‌شناختی همجنس‌گرایی محدود نشده است و پیامدهای روانشناختی اساسی‌ای در پی دارد. از این رو فلیس، با تفسیر نظریه واپس‌رانی فروید، تعارضی که در هر فرد بشر میان گرایش‌های مردانه و زنانه وجود دارد را مطرح می‌کند؛ فروید تفسیر فلیس را در این جملات جمع‌بندی می‌کند: «جنس غالب در فرد ]…[ نمایانه‌ی جنس مغلوب را به ناهشیار واپسرانی می‌کند».

فروید هرگز به طور کامل موضعش را در ارتباط با مسئله دوجنس‌گرایی تعریف نکرد؛ او در ۱۹۳۰ به شخصه اعتراف کرد که «نظریه‌ی دوجنس‌گرایی هنوز با ابهام‌های زیادی احاطه شده و ما چاره‌ای نداریم جز آنکه آن را مانعی جدی در روانکاوی بپنداریم که هنوز هیچ ارتباطی با نظریه غرایز نیافته است». با وجودی که اهمیت روانشناختی دوجنسگرایی هرگز برای او جای تردید نبوده است، تفکر فروید درباره‌ی این مسئله با میزانی از شک و تردید همراه است که می‌توان آن را به صورت زیر خلاصه کرد:

الف. مفهوم دوجنس‌گرایی متضمن درک واضحی از تناقض میان مردانگی و زنانگی است. با وجود این، همانطور که فروید اشاره کرده است این مفاهیم معنای متفاوتی برای زیست‌شناسی، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی دارند – معانی‌ای که اغلب با یکدیگر اشتباه گرفته شده و به ما اجازه وضع هیچ‌گونه همبستگی اصطلاح‌شناختی میان این سطوح متنوع را نمی‌دهد.

ب. فروید رویکرد فلیس را به علت جنسی‌سازی مکانیزم روان‌شناختی واپس‌رانی مورد انتقاد قرار می‌دهد – «جنسی‌سازی» در اینجا به معنای «توضیح دادن آن در بافتار زیست‌شناسی» است. چنین رویکردی در حقیقت منجر به یک تعریف پیشینی (a priori) از ماهیت تعارض دفاعی می‌شود که بر اساس آن نیروی واپس‌ران در کنار جنس (sex) مشخصه‌های سکشوال بارز سوژه قرار دارد، و آنچه واپس‌رانی شده در سوی جنس مخالف. با این استدلال، فروید با این که «هم در مردان و هم در زنان تکانه‌های غریزی مردانه و نیز زنانه یافت می‌شود، و این که هر یک می‌توانند به طور برابر تحت واپس‌رانی قرار گیرند و بنابراین ناهشیار شوند» مخالفت می‌ورزد.

درست است که در «روانکاوی پایان‌پذیر و پایان‌ناپذیر» (1937c) فروید وقتی اذعان می‌کند که «این رویکردِ متناسب با جنس مخالف است که تسلیم واپس‌رانی می‌شود» (رشک آلت مردانه در زنان، نگرش زنانه در مردان) ظاهراً از خط مشی فلیس پیروی می‌کند؛ با وجود این، این کتابی است که بر اهمیت عقده اختگی تاکید می‌کند، و برای این امر، داده‌های زیست‌شناسی نمی‌توانند هیچ توضیح بسنده‌ای فراهم کنند.

ج. واضح است که پذیرش اندیشه دوجنس‌گرایی بیولوژیک توسط فروید دشواری بزرگی را برای او ایجاد کرد؛ این امر برای مفهوم برتری فالوس در زنان و نیز در مردان نیز صادق است – اندیشه‌ای که در سراسر فعالیتش با اعتقاد راسخ فزاینده‌ای پایدار باقی ماند.

(a): در ویراست ۱۹۲۰ سه رساله در باب نظریه سکسوالیته (1950d)، فروید توجهات بیشتری را به آزمایش‌های روان‌شناختی روی تعیین هورمونی مشخصه‌های سکشوال، فرا می‌خواند.